सदा मनसि परमशक्तिं ब्रह्मस्वरूपिणीं परमात्मानं नित्यं शाश्वतीं चिन्तयन्ति धीराः। अतः, सर्वशास्त्रसम्पत्त्याः निष्कर्षः एषः—यत् दृढनिश्चयानां विदुषां शक्तिः सदा सेव्या इति, हे मुनेश्रेष्ठ। अहं एतद् कृष्णात् श्रुत्वा नारदात् अधिगतवान्; सः अपि तं पितरं, तस्य च विष्णोः वचनेन ब्रह्मणं, तस्मात् प्राप्तवान्। विद्वांसः अन्येषां वचांसि न शृणीयुः, नापि तानि मन्यन्ते; केवलं दृढनिश्चयानां विदुषां शक्तिः सदा सेव्या। अपि च, अशक्तानां कर्माणि अपि प्रत्यक्षं निरीक्ष्यन्ते; अतः सर्वेषु भूतिषु केवलं शक्तिः एव ज्ञेयः। यदा तस्य विश्वनाथस्य शरीरात् निद्रा निर्गता, सा तस्य नेत्रेषु, मुखे, नासिकायाम्, भुजेषु, हृदि, उरःप्रदेशे च बहिः प्रवृत्ता। सा परमतमसी शक्तिः आकाशे स्थित्वा प्रकटिता; तदा लोकनाथः पुनः पुनः आकुञ्चनं कृत्वा यथावत् उत्तस्थत्। सः तत्र प्रजापतिं भीतं स्थितं अपश्यत्; तदा बलवान् सः मेघगम्भीरया वाचा तं सम्बोधितवान्। विष्णुः अब्रवीत्—"हे पूज्य, तपः परित्यज्य किमर्थं अत्र आगतः, हे पद्मज? किम् ते मनः भयेन व्याप्यते, किम् तव चिन्ता?" ब्रह्मा अब्रवीत्—"हे देव, मद्वर्णात् उत्पन्नौ मदु-कैटभौ द्वौ दैत्यौ मां हन्तुं आगतौ; तौ विकृतरूपौ महाबलौ च। भयात्, तौ त्वत्समीपं आगतौ, हे विश्वनाथ; रक्ष माम्, हे वासुदेव, भयात् व्याकुलोऽस्मि।" विष्णुः अब्रवीत्—"इह स्थातव्यं, निर्भयः भव; अहं तौ नूनं हनिष्यामि। तौ मूढौ मम समीपं युद्धाय आगतौ, तयोः आयुः समाप्तम्।" सूतः अब्रवीत्—यदा देवेशः एवं अब्रवीत्, तदा तौ महाबलौ दैत्यौ अजन्मानं अन्विष्य, गर्वमदेन मत्ता, आगतौ। तौ जलमध्यस्थौ, निर्भयौ, गर्वमत्ता, ब्रह्माणं अभाषेताम्—"त्वं पलाय्य तस्य समीपं आगतः—तत् किम्? युध्यस्व! तव साक्षात् तस्य पुरतः त्वां हनिष्यावः। ततोऽस्मिन् सर्पशयने स्थितं तमपि हनिष्यावः। अद्य युध्यस्व, अथवा दासत्वं स्वीकुरु।" सूतः अब्रवीत्—तयोः वचः श्रुत्वा, जनार्दनः विष्णुः तौ दैत्यश्रेष्ठौ अब्रवीत्—"यथेष्टं मया सह युध्यताम्। अहं तवोभयोः गर्वं हरीष्यामि; आगच्छतं, यदि श्रद्धा अस्ति।" सूतः अब्रवीत्—तस्य वचः श्रुत्वा, तौ क्रोधोत्कटाक्षौ, जलमध्यस्थौ, युद्धाय सज्जौ अभवताम्। तत्र मदुः क्रुद्धः शीघ्रं हरिं युद्धाय अभ्यधावत्; कैटभः अपि युद्धाय स्थितः। तयोः मत्तयोः मल्लयुद्धं अभवत्; यदा मदुः श्रान्तः, कैटभः युद्धाय प्रवृत्तः। पुनः पुनः मदु-कैटभौ कामविभ्रान्तौ विष्णुना सह हस्तयुद्धं अकुर्वताम्। ब्रह्मा निरीक्षन्, आकाशस्थां देवी च, न श्रान्तौ; तौ दैत्यौ न श्रान्तौ, विष्णुः तु श्रान्तः। यदा पञ्चसहस्राणि वर्षाणि युद्धे गतानि, तदा हरिः तयोः मृत्युकारणं चिन्तयामास। "पञ्चसहस्राणि वर्षाणि युद्धं कृतम्; तौ दैत्यौ न श्रान्तौ, अहं तु श्रान्तः—आश्चर्यम्। कुतः मम बलं वीर्यं गतम्? किमर्थं तौ न क्षीणौ? किमत्र कारणम्? मनसि चिन्तयितव्यम्।" हरिं एवं चिन्तयन्तं दृष्ट्वा, तौ गर्वमदेन मत्तौ, मेघगम्भीरया वाचा अब्रूताम्—"यदि तव बलं पर्याप्तं नास्ति, विष्णो, युद्धात् श्रान्तः असि, तर्हि 'अहं भवद्भ्यां दासः' इति वद, हस्तौ शिरसि स्थापय। यदि अद्य युद्धे समर्थः नास्ति, तर्हि त्वां हत्वा, चतुर्मुखं अपि हनिष्यावः।" सूतः अब्रवीत्—तयोः वचनं श्रुत्वा, विष्णुः, उच्चेतेन, प्रथमं सान्त्वनं वचः अब्रवीत्। हरिः अब्रवीत्—"वीराः श्रान्तं, भयात् पलायितं, निरस्तास्त्रं, पतितं, बालं च न हन्ति; एषा नित्यं धर्मः। पञ्चसहस्राणि वर्षाणि अहं अत्र युद्धं कृतवान्; अहं एकः, तौ भ्रातरौ बलिनौ मम तुल्यौ। तौ युद्धमध्यं विश्रामं पुनः पुनः कृतवन्तौ; तथा, विश्राम्य अहं अपि युद्धं करिष्यामि—नात्र संशयः। यदा तौ बलिनौ गर्वमत्तौ स्थितौ, तदा मम विश्रामः; ततः न्यायेन युद्धं करिष्यामि।" सूतः अब्रवीत्—तस्य वचः श्रुत्वा, तौ दानवश्रेष्ठौ युद्धभूमौ दूरस्थौ स्थितौ, निश्चितौ। तौ दूरस्थौ दृष्ट्वा, वासुदेवः चतुर्भुजः मनसि तयोः मृत्युकारणं चिन्तयामास। ध्यानात् ज्ञानं प्राप्तम्—तौ देवीदत्तं वरं प्राप्तवन्तौ; इच्छया मृत्युम् अभिलषन्तौ, अतः न क्षीणौ। "निरर्थकं मया युद्धं कृतम्; मम प्रयासः व्यर्थः। निश्चित्य एतद्, कथं युद्धं पुनः करिष्यामि? यदि युद्धं न क्रियते, कथं तौ दानवौ, वरगर्वितौ, विनाशं यास्यतः, यः दुःखदः? देवीदत्तः वरः कठिनः साधयितुं; इच्छया मृत्युम् न प्राप्नोति, यदि दुःखेन न बाध्यते।" एवं, शास्त्रवचनानुसारं, देवीशक्तेः महत्त्वं, तयोः दैत्ययोः गर्वं, विष्णोः युद्धं, ब्रह्मणः भयम्, युद्धस्य दीर्घकालं, देवीदत्तवरस्य प्रभावः, सर्वं एकस्मिन् कथायां सुस्पष्टं प्रकाशितम्।