शक्तिः एव विश्वस्य सृष्टिकर्त्री, सा च सर्वस्य धारयित्री, तस्याः इच्छया एव चराचरं जगत् लीयते स्म। न विष्णुः, न हरः, न शक्रः, न ब्रह्मा, न अग्निः, न सूर्यः, न वरुणः—कोऽपि स्वकर्म कर्तुं स्वयमेव न शक्नोति। तया एव शक्त्या देवाः स्वस्वकर्तव्येषु प्रवर्तन्ते, सा च कारणेषु कार्येषु च प्रत्यक्षतया दृष्टा। सा देवी गुणवती च निर्गुणा च इति मुनिभिः वर्ण्यते; ये कामनिष्पन्नाः, ते गुणयुक्तां तां उपासते, विरक्ताः तु निर्गुणां उपासते। सा देवी अक्लेशिता, धर्मार्थकाममोक्षाणां अधिपत्री, विधिवत् पूजिता इच्छितान् कामान् ददाति। यस्याः मायया मोहिता जनाः न जानन्ति तां, ज्ञानेषु अपि केचन परान् भ्रमयन्ति। केचिद् विद्वांसः, कलिप्रेरिताः, मन्दबुद्धयः, स्वजीविकायै पृथक् पृथक् कुत्सितान् मतान् स्थापयन्ति। कलियुगे, हे भाग्यवन्, अनेके धर्मभेदाः उत्पन्नाः, अन्येषु युगेषु एवमधर्मः कदापि न दृष्टः। सः भीषणः विष्णुः बहूनि वर्षाणि तपः करोति; ब्रह्मा, हरि, हर—एते त्रयो देवाः सततम् अमृततत्त्वं चिन्तयन्ति। ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः अपि सर्वदा कामान् इच्छन्ति, विविधानि यज्ञानि कुर्वन्ति। ते त्रयः अपि स्वचित्ते परमशक्तिं, या ब्रह्म, या परमात्मा, नित्यां शाश्वतीं इति चिन्तयन्ति। अतः या शक्ति, सा एव मनीषिभिः दृढनिश्चयैः सदा सेव्या, एष एव सर्वशास्त्रसारः, हे श्रेष्ठमुनि। एतद् अहं कृष्णात् श्रुतवान्, नारदात् अपि ज्ञातवान्, सः अपि पितुः, तु ब्रह्मणः विष्णुवाक्यात्। मनीषिणः अन्येषां वचनं न शृण्वन्ति, न चिन्तयन्ति; केवलं शक्तिः सदा सेव्या दृढनिश्चयैः। यः अपि अशक्तः, तस्य अपि कर्माणि प्रत्यक्षं पश्येयुः; सर्वेषु भूतेषु केवलं शक्तिः एव ज्ञेया। यदा तस्मिन् जगन्नाथस्य देहे निद्रा निवृत्ता, सा तस्य नेत्रनासामुखहृदयवक्षःप्रान्तात् निष्क्रान्ता। सा परमा तामसी शक्तिः आकाशे स्थित्वा तस्थौ; जगन्नाथः पुनः पुनः आकुञ्च्य विह्वलः उत्तस्थौ। सः तत्र प्रजापतिं भीतं स्थितं दृष्ट्वा, मेघनिनादसदृशेन स्वरेण तम् अब्रवीत्— "भगवन्, किमर्थं तपः त्यक्त्वा अत्र आगतः, कमलयोनि? किम् एवं उद्विग्नः, भीतचित्तः?" इति विष्णुः पप्रच्छ। ब्रह्मा उवाच—"भगवन्, मदुकैटभौ, तव कर्णमलात् जातौ, मां हन्तुं आगतौ; तौ भीषणरूपौ, महाबलिनौ। तयोः भीत्या अहं तव समीपम् आगतः, लोकनाथ; त्राही मां, वासुदेव, भयात् सन्त्रस्तं मोहाविष्टं च।" विष्णुः उवाच—"अत्रैव स्थित्वा निर्भयः भव; अहं तौ निश्चित्य हनिष्यामि। तौ मूढौ युद्धाय मम आगतौ, आयुषः अन्ते।" इति। सूतः उवाच—एवम् उक्त्वा देवेशेन, तौ महाबलिनौ, अजं विचिन्वन्तौ, गर्वमत्तौ, तत्र समुपाजग्मतुः। तौ अपि जलमध्यस्थौ, अक्लेशिनौ, ब्रह्माणं उद्दिश्य ऊचतुः— "त्वं पलाय्य अस्य समीपम् आगतः—किं तत्? युद्ध्यस्व! अस्य साक्षात् त्वां हनिष्यावः। अनन्तरं तं अपि नागशय्याश्रयं हनिष्यावः। अद्य युद्धं वा, अथवा आत्मानं नः दासं घोषितुम्।" सूतः उवाच—तयोः वचनं श्रुत्वा, विष्णुः जनार्दनः तौ दानवश्रेष्ठौ प्राह—"यथेष्टं युद्ध्यध्वम् मया सह। अहं भवद्गर्वं हरिष्ये, यद्य् उत्साहः अस्ति, आगच्छतं।" इति। तयोः वचनश्रवणात्, क्रोधात् विक्षिप्तलोचनौ, तौ जलमध्यस्थौ युद्धाय सज्जौ अभवताम्। तत्र मदुः क्रुद्धः शीघ्रं हरिणा सह युद्धाय अभ्यधावत्; कैटभः अपि तत्र स्थितः। तयोः मल्लयुद्धमिव समजायत; मदुः श्रान्तः सन् कैटभः युद्धाय प्रवृत्तः। पुनः पुनः मदुकैटभौ, रागान्धौ, विष्णुना सह हस्तयुद्धं चक्रतुः। तत्र ब्रह्मा द्रष्टा, आकाशस्था देवी च, न क्लान्तौ; तौ अपि न श्रान्तौ, विष्णुः तु श्रान्तः अभवत्। पञ्चसहस्रवर्षे व्यतीते युद्धे, हरिः तयोः निधनकारणं चिन्तयामास। "पञ्चसहस्रवर्षाणि युद्धं कृतम्; तौ भीषणौ न श्रान्तौ, अहं तु क्लान्तः—किमेतत् आश्चर्यम्। मम वीर्यं बलं च कुत्र गतं? किमर्थं तौ न क्षीणौ? कः हेतुः?" इति हरिः मनसा विचिन्तयामास। तं एवं चिन्तयन्तं दृष्ट्वा, तौ गर्वमत्तौ, मेघघोषसदृशेन वाचा ऊचतुः—"यदि तव बलं न पर्याप्तम्, विष्णो, युद्धक्लान्तः च असि, तर्हि आत्मानं नः दासं ब्रूहि, अञ्जलिं शिरसि स्थापय। यदि अद्य त्वं युद्धाय न समर्थः, तर्हि त्वां हत्वा चतुर्मुखं अपि हनिष्यावः।" सूतः उवाच—एवं तयोः वचनं जलनिधौ श्रुत्वा, विष्णुः उदारधीः सौम्यवचनं प्रथमतः प्राह, सान्त्वनपूर्वकम्।