ब्रह्मा देवीं प्रणम्य उवाच—“हे मातः, त्वमेव अस्य विश्वस्य कारणं, एतदहं वेदवचनैः सर्वैरवगतम्। स्वयं विष्णुः, येन सर्वेषां लोकानां विवेकः सृज्यते, अद्य तव योगनिद्रया वशीकृतः सुप्तः स्थितः, हे परमेश्वरि। त्वदीयमायाविलासं, त्वदीयं च महदाश्चर्यं, कः जानाति? अहं मोहितः, हरिरपि अत्र शक्तिहीनः। त्वं सर्वभूतचित्तनिलया, निर्गुणा, त्वयि एवं स्थितायां, कोऽपि देवर्षिसंघः त्वां न वेद, अपि च परमबुद्धिमन्तः। सांख्याः पुरुषं च त्वां च प्रकृतिं चेति वदन्ति—प्रकृतिः चेतन्यरहिताऽपि, जगत्कर्त्रीति। कथं तर्हि त्वं, एतादृशी सती, अद्य चेतन्यरहितं जगदधिष्ठानं स्थापितवती? गुणसम्पन्ना सती, त्वं जगत्क्रिडां नानाविधेन विधिना करोति; कोऽपि तव क्रियायाः प्रकारं न जानाति। मुनिसंघाः त्वां सन्ध्यारूपिणीं गुणसम्पन्नां चिन्तयन्ति, हे भवानी। त्वं नित्यं सर्वेषां ज्ञानशक्तिः, सर्वदेवानां सुखदायिनी लक्ष्मीः। तथा सर्वेषां जनानां कीर्तिः, बुद्धिः, धृतिः, शोभा, श्रद्धा, प्रीतिरेव च, हे मातः। इतः परं प्रमाणं मया न प्राप्तम्, शतशः युक्तिभिः विचिन्त्यापि दुःखानुभवेन। नूनं त्वमेव सर्वलोकानां जननी, अत्र हरिः त्वया सुप्तः कृतः दृश्यते। हे देवी, त्वं वेदवितामपि दुर्ग्रह्या; वेदः अपि त्वां सम्यग्न वेद। वेदः स्वयं त्वत्तः उत्पन्नः, तव सर्वाणि कर्माणि प्रत्यक्षप्रकाशितानि। पृथिव्यां को वा पण्डितः त्वदीयं सम्पूर्णं व्यवहारं जानाति? नाहं, न हरिः, न भवः, नान्ये देवाः; न मुनयः, न मम पुत्राः अपि जानन्ति; तव महिमा सर्वलोकेषु अनिर्वचनीया। वेदपाठिनः, यज्ञकर्तारः अपि, यदि त्वां ‘स्वाहा’ इति नाह्वयन्ति, तर्हि देवाः हविर्भागं न प्राप्नुवन्ति; त्वं एव देवेषु अपि पोषकत्री। हे शुभे, त्वं अस्माकं प्रथमं रक्षिका अभवः, दैत्यानां भयात्; पुनः अद्यापि तथा। मधुकैटभयोः विकटं रूपं दृष्ट्वा अहं बिभेमि, हे वरदायिनि, त्वामाश्रितः अस्मि। अद्य विष्णुः अपि मम दुःखं न जानाति, तव योगेन तस्य देहः शक्तिहीनः कृतः। त्वं यथा इच्छसि कुरु—परमेश्वरं विमोचय, वा एतौ दैत्यपतिं हन्याः; त्वं सर्वशक्तिसम्पन्ना। ये तव परमशक्तिं न जानन्ति, केवलं हरिं वा हरं चिन्तयन्ति, ते मूढधीः। अद्य तु अहं स्पष्टं अवगतम्—हरिरपि अत्र अशक्तः सुप्तः। समुद्रसम्भवा लक्ष्मीः अपि अद्य तव प्रभावेन पतिं हरिं बोधयितुं न शक्नोति; सा अपि तव वशे स्थिताऽस्ति। अहं मन्ये, हे शुभे, त्वया रामापि बलात् सुप्ता कृता, यथा सा अशक्ता पतिं न बोधयति। धन्याः खलु ते मनुष्याः, ये तव चरणारविन्दे भक्तिं कुर्वन्ति, अन्यदेवतापूजां त्यक्त्वा त्वयि एव लीनाः। जगन्मातरं कामधेनुं त्वां विज्ञाय, हृदया समर्प्य त्वां पूजयन्ति। क्व तानि विष्णोः गुणाः, सदाचारः, शुभगुणाः, कीर्तिदायिन्यः? सर्वे गता एव; अत्र हरिरपि तव प्रभावेन सुप्तः, हे महाशक्ते, निद्रया बद्धः। त्वमेव विश्वस्य शक्तिः, सर्वबलस्य आदिः; यत्किञ्चिदस्ति, तत्सर्वं त्वया सृष्टं प्रकाशते। त्वं स्वमायाजालमध्यगता, नाट्यकार इव स्वकृतनाटके क्रीडसि। युगादौ विष्णुः त्वया प्रकाशितः, तस्मै शुद्धशक्तिं रक्षणार्थं दत्तवती; अद्य तु तमशक्तं कृत्वा त्वमेव सर्वं रक्षितवती, हे मातः, यथा इच्छसि तथा कुरुष्व। हे शुभे, यतः त्वया अहं अत्र सृष्टः, तस्मात् मां न नाशयितुमिच्छसि; दयां दर्शय, मौनं त्यज। किं वा एते द्वौ कालरूपौ प्रकटितौ? अथवा, हे भवानि, मयि हास्यं कर्तुमिच्छसि? अहं तव अद्भुतकर्माणि अवगतम्—सर्वं जगत्सृष्ट्वा, त्वं स्वेच्छया क्रीडसि। तथा सर्वं संहरसि, वा मां नाशयसि—हे भवानि, अत्र किमाश्चर्यम्? यथा इच्छसि तथा कुरु, अद्य मां हनिष्यसि, हे मातः; जगन्मातरि, मृत्यौ मम शोको नास्ति। त्वं आदौ सृष्टिकर्तारं कृतवती, अद्य अयं दैत्येन हन्यते; तस्मात् तस्यैव महत्कुलं लज्जा। उत्तिष्ठ, हे देवि, अद्भुतं रूपं धारय; यथा इच्छसि, मां वा एतौ द्वौ वा हनिष्यसि, बालक्रीडया। अथवा, यदि न इच्छसि, तर्हि हरिं बोधय, यथा स एतौ हन्यात्; सर्वं तव शक्त्या एव सिद्धम्। एवं ब्रह्मणा स्तूयमाना, सा तामसी देवी हरीशरीरात् निर्गत्य तस्य पार्श्वे स्थितवती। विष्णोः सर्वाङ्गानि त्यक्त्वा, या योगनिद्रा तस्य अशेषशक्तिसम्पन्नस्य, तदा तयोः नाशाय निर्गता। जनार्दनस्य शरीरं चलितुं प्रारब्धे, तदा ब्रह्मा हरिं दृष्ट्वा परमानन्दं प्राप्तवान्। ऋषयः ऊचुः—“हे महाभाग, अस्मिन्नेव आख्याने महदाश्चर्यं संजातम्; यत् हि वेदैः, शास्त्रैः, पुराणैश्च सदा पण्डितैः संस्थापितम्। ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः—एते त्रयः देवाः नित्याः; तेषां च किञ्चिदपि अस्मिन्विश्वे परं नास्ति। ब्रह्मा लोकान् सृजति, विष्णुः जगत्सर्वं पालयति, रुद्रः समये संहरति; एते त्रयः कारणानि। एकं रूपं, त्रयो देवाः—ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः; रजः, सत्त्व, तमः गुणैः संयुक्ताः, कर्तारः साधनानि च। तेषु हरिः श्रेष्ठः—माधवः, पुरुषोत्तमः, आदिदेवः, जगन्नाथः, सर्वकर्मणि समर्थः। अन्यः कोऽपि विष्णोः सदृशं समर्थः नास्ति, यस्य शक्तिः अतुल्या; कथं तर्हि स भगवान् योगमायया सुप्तः, अशक्तः कृतः? कुतः तस्य विज्ञानं गतं, कथं च तस्य क्रियाः जीवन्नपि नष्टाः? एषा नः महान् संशयः, तत्त्वतः वद, हे महाभाग। या सा शक्तिः पूर्वोक्ता, येन विष्णुः निगृहीतः, सा कुतः उत्पन्ना, कथं प्रभाववती, का स्वरूपेण? वद, हे पुण्यश्लोका। सर्वस्येशः विष्णुः, वासुदेवः, जगद्गुरुः, परात्मा, परानन्दस्वरूपः, सच्चिदानन्दरूपः, सर्वं करोति, सर्वं पालयति, स्रष्टा, निर्मलः, सर्वव्यापी, शुद्धः—कथं स सुप्तः कृतः, परेषु अपि परः सन्, पराधीनः जातः? एषा नः महानाश्चर्या, हे विप्रवर, ज्ञानखड्गेन अस्माकं संशयं छिन्धि, हे सूत, व्यासशिष्य, बुधश्रेष्ठ। सूत उवाच—त्रिषु लोकेषु, चराचरेषु, कोऽयं संशयं छेत्तुं शक्नुयात्? ब्रह्मणः प्राचीनपुत्राः मुनयः अपि मोहिताः। नारदः कपिलः चात्र विद्यमानौ, हे मुनिश्रेष्ठ, अस्मिन्विषये; अहं किं वदामि, हे महाभागाः, अस्मिन्कठिने संवादे? देवेषु विष्णुः सर्वव्यापी, सर्वत्र रक्षकः, येन चराचरं विश्वं जातम्। सर्वे तं नारायणं, हृषीकेशं, वासुदेवं, जनार्दनं प्रणम्य पूजयन्ति। तथैव केचन महादेवं शङ्करं, चन्द्रशेखरं, त्रिनेत्रं, पञ्चवक्त्रं, त्रिशूलधारिणं, वृषध्वजं च पूजयन्ति।