तदा तौ महाबलौ युद्धकाङ्क्षिणौ दैत्यौ तं ब्रह्माणं दृष्ट्वा प्रमुदितौ। तत्र तौ तं समुपेत्य प्रहृष्टचित्तौ वचो ब्रूते—“धर्मज्ञ, युद्धं देहि। अथवा, यदि शक्तिरस्ति ते नास्ति, तत्क्षणं पद्मं परित्यज्य यथेष्टं गच्छ। अस्य पुण्यासनस्य त्वं कः अधिकारी यदि शक्तिरहितोऽसि? वीराणां हि एष स्थानम्; किमर्थं भीतः असि? शीघ्रं त्यज।“ एवं तयोः कठोराणि वचनानि श्रुत्वा प्रजापतिः ब्रह्मा चिन्तायामगात्। तौ महाबलौ वीरौ दृष्ट्वा तपस्वी ब्रह्मा मनसि विचारयामास—“किं कर्तव्यं मया?” इति, चिन्तासमाविष्टः तत्रैव स्थितः। सूत उवाच—तदा ब्रह्मा तौ महाबलौ दृष्ट्वा, सर्वविधोपायविद् सन्, सामदानभेददण्डान् उपायान् मनसा चिन्तयामास। सः मनसि चिन्तयन्—“नूनं न जानामि एषां यथार्थबलम्; अप्राप्तबलविभावनस्य युद्धे प्रवृत्तिः न युक्ता। यदि अद्य एतयोः दुष्टयोः मदोन्मत्तयोः स्तुतिं करिष्यामि, तदा मम दुर्बलता प्रकटिष्यते। यदि सा दुर्बलता प्रकाश्येत, तदा तयोः कश्चन मां हन्ति; न दानं न संधिः न भेदः साध्यः—कथं भेदं करिष्यामि?” इत्येवं चिन्तयन्—“अद्य विष्णुं जनार्दनं, शेषशयिनं, चतुर्भुजं महाबलम्, बोधयिष्यामि; स एव एतस्मात् संकटात् मां मोचयेत्।” इति निश्चित्य, पद्मसमासीनः ब्रह्मा दुःखनाशनं विष्णुं शरणं मनसा जगाम। तं बोधयितुं, सः शुभैः वचोभिः हरिं स्तोतुं प्रारब्धः—“नारायण, विश्वनाथ, योगनिद्रया सुप्तः, त्वां प्रबोधयामि।” ब्रह्मा उवाच—“हे हरि, दीननाथ, विष्णो, वामन, उत्तिष्ठ माधव! भक्तदुःखनाशक, हृषीकेश, सर्वाधार, जगन्नाथ! अन्तर्यामिन्, अनन्तात्मन्, वासुदेव, जगन्नाथ, दुष्टदमन, एकचित्त, चक्रगदाधर! सर्वज्ञ, लोकनाथ, सर्वशक्तिसम्पन्न, उत्तिष्ठ, उत्तिष्ठ, देवेश, दुःखनाशक, मां पालय! विश्वधारिन्, विशालाक्ष, यशःश्रवणमङ्गल, जगदुत्पत्तिस्थितिलयकारिन्, निराकार!” “एते द्वौ महादैत्यौ, नृप, हन्तुकामौ मदोन्मत्तौ, त्वं न जानासि, सर्वाधार, मम संकटम्? यदि त्वं मां दुःखार्णवे मग्नं शरणागतं त्यजसि, महाविष्णो, तव रक्षकधर्मः निरर्थकः स्यात्।” एवं स्तूयमानोऽपि भगवाञ्छ्रीहरिः योगनिद्रावशात् न प्रबुद्धः। तदा ब्रह्मा पुनः चिन्तयामास—“नूनं विष्णुः कस्यचित् शक्त्या निद्रावशं गतः; धर्मज्ञोऽपि न प्रबुध्यते; किमिदानीं करिष्यामि, दुःखितः अस्मि। एते द्वौ मदोन्मत्तौ हन्तुकामौ आगतौ; किं करिष्यामि? क्व गमिष्यामि? मम अन्यत्र शरणं नास्ति।” एवं मनसा विचिन्त्य, निश्चयं कृत्वा, एकचित्तः योगनिद्रां स्तोतुं प्रवृत्तः। मनसा चिन्तयामास—“एषा शक्तिः एव रक्षणक्षमाऽस्ति, या जडमपि विष्णुं स्थिरं कृतवती।” “यथा प्राणरहितः शब्दादिगुणान् न जानाति, तथा हरिः अपि, निमीलितलोचनः, किञ्चन न वेत्ति। बहुधा स्तूयमानोऽपि निद्रां न त्यजति; निद्रा न तस्य वशे—अपि तु सः तया वशीकृतः। यः पराधीनः सः तस्य दासत्वं प्राप्नोति; अतः एषा योगनिद्रा एव हरिपतिं अधिपत्येन धारयति। या लक्ष्म्याः पतिं सागरसम्भूतं अपि वशं नयति, सा देवी समग्रं जगत् अधीनं कृतवती। अहं, विष्णुः, शम्भुः, सावित्री, लक्ष्मीः, उमा—सर्वे अपि अस्याः वशे एव; नात्र संशयः। हरिः अपि तया वशीकृतः अशक्तवत् शयितः; तस्या वशे सति, अन्येषां महात्मनां किं वक्तव्यम्?” “अद्य अहं योगनिद्रां स्तोष्यामि, या जनार्दनं विमोचयति, येन सनातनः वासुदेवः संग्रामं करिष्यति।” इति निश्चित्य, पद्मनालस्थितः ब्रह्मा विष्णोः अङ्गेषु स्थितां योगनिद्रां स्तोतुं आरब्धवान्। ब्रह्मा उवाच—“देवि, त्वमेव अस्य विश्वस्य कारणम्—एतदहं वेदवचोभ्यः अवगतम्, मातः। विष्णुः अपि, यो लोकानां विवेकदाताऽस्ति, सः अपि अद्य निद्रावशं गतः, पुरुषोत्तमे। को जानाति, मातः, तव मायाविलासं? अहं मोहितः, अयं हरिरपि अशक्तवत् शयितः। या सर्वभूतानां चित्तनिवासिनी, सा त्वं यदा एवं स्थिताऽसि, तदा कोऽपि देवानां कोटिशः विद्वानपि त्वां न वेत्ति, निर्गुणे। सांख्याः पुरुषं च त्वां च प्रकृतिं जडां कर्मकर्त्रीं च वदन्ति; कथं त्वं जडा सन्ती, अद्य जगन्निवासं स्थापिता?” “गुणयुक्ता त्वं नानाविधं जगद्विलासं कुर्वसि; तव क्रियायाः उपायं कोऽपि न जानाति। मुनिगणाः सदा त्वां सन्ध्यां कल्पयन्ति, भवानी, गुणैरुपेताम्। त्वमेव सदा बुद्धिः, सर्वभूतानां ज्ञानशक्तिरेव; त्वमेव सदा देवतानां श्रीः, मातः। तथा कीर्तिः, प्रज्ञा, धृतिः, शोभा, श्रद्धा, प्रेम च सर्वेषु जनेषु त्वमेव।” “एतत् परं प्रमाणं मया न लब्धम्, दुःखं च अनुभूय शतानि तर्काणि विचिन्त्य। सत्यं, त्वं सर्वलोकानां जननी; अत्रैव दृश्यते हरिः त्वया निद्रितः। देवी, त्वं वेदविदां अपि दुर्बोधा; वेदः अपि त्वां सम्पूर्णतया न जानाति। वेदः अपि हि त्वत्तः उत्पन्नः, सर्वाणि च तव कर्माणि प्रत्यक्षम् एव प्रकाशन्ते। पृथिव्यां पण्डितेषु कः तव सम्पूर्णं चरित्रं जानाति? नाहं, न हरिः, न भवः, न अन्ये देवाः। न मुनयः, न मम पुत्राः; तव महिमा सर्वेषु लोकेषु अनिर्वचनीयः।” “देवि, ये वेदान् पठन्ति, यज्ञांश्च कुर्वन्ति, यदि त्वां ‘स्वाहा’ इति न स्मरन्ति, तदा देवा हविर्भागं न प्राप्नुवन्ति; त्वमेव देवेषु अपि पोषदात्री। भगवति, त्वं पूर्वं देवशत्रुभयात् अस्माकं रक्षिका अभवः, अद्य पुनः तद्रूपा; घोरौ मधुकैटभौ दृष्ट्वा अहं भीतः, वरदायिनि, त्वां शरणं गतवान्।