सूतः उवाच— शृणोति जनः त्रिविधं भवति—सात्त्विकं, राजसं, तामसं च। वेदशास्त्रादिकं यत् शास्त्रश्रवणं, तत् सात्त्विकं स्मृतम्। राजसं तु काव्यादिश्रवणं, तामसं पुनः युद्धकथनं परदोषप्रकाशनं च। पुनश्च, विद्वद्भिः सात्त्विकं त्रिविधं परिगण्यते—उत्तमं, मध्यमं, अधमं च। तत्र उत्तमं श्रवणं मोक्षफलदं, मध्यमं स्वर्गदं, अधमं तु भोगदं इति ज्ञातम्। काव्यश्रवणं अपि त्रिविधं—स्वकीयकाव्यं श्रेष्ठं, वेश्यायाः काव्यं मध्यमं, परस्त्रीकाव्यं अधमं स्मृतम्। तामसं श्रवणं शास्त्रज्ञैः अपि त्रिविधं कथ्यते—अभ्यागतैः सह युद्धं श्रेष्ठं, शत्रुभिः सह युद्धं—यथा पाण्डवैः शत्रुभिः—मध्यमं, अकारणविग्रहः अधमं इति। अतः, हे बुधजन! पुराणश्रवणं सर्वश्रेष्ठं, यः श्रवयति स धर्मवृद्धिं, पापक्षयञ्च प्राप्नोति। तस्मात्, हे महाबुद्धे! यथा त्वया पूर्वं व्यासात् श्रुतं, तद् मंगलमयं पुराणकथां कथय। सूतः पुनः उवाच— धन्याः भवन्तः, अहं च इह भूमौ धन्योऽस्मि, यः श्रवणाभिलाषः भवति युष्माकं, मम च प्रवचनावसरः। पूर्वकाले, यदा त्रयः लोकाः एकेऽम्बुधौ लीनाः आसन्, तदा जनार्दनः देवेशः शेषशय्यायां सुप्तः आसीत्। तस्य विष्णोः कर्णमलात् द्वौ दानवौ उत्पन्नौ—मधुश्च कैटभश्च, बलिनौ, ये अम्बुधौ वर्धमानौ आसाताम्। तत्र तौ महाकायौ दानवौ सलिलराशौ क्रीडमानौ विचरन्तौ, क्रीडायाम् एव मग्नौ। तौ उभौ भ्रातरौ इव चिन्तयित्वा मनसि अचिन्तयेताम्—"न किञ्चिद् अहेतुकं भवति, एषा एव जगति नियमः।" "आधारं विना आधेयस्य किमपि न सम्भवति; आधाराधेयभावो न मनसि प्रतियाति।" "एष सलिलराशिः सुखदः, विस्तीर्णः कुतः? केन सृष्टः? कथं जातः? अस्माभिः एषु सलिलेषु कथं तिष्ठामः?" "कथं चावां जातौ? केन उत्पादितौ? को वा अस्माकं जनकः जननी वा? अस्माभिः न ज्ञायते।" एवं तयोः ज्ञातुम् इच्छतोः, न किञ्चिद् निर्णयः अभवत्। तदा कैटभः सलिलस्थं समीपस्थं मधुं इत्युवाच— "मधो! अस्मिन्सलिले स्थातुं यत् बलं, तद् महद् अचलम् अस्ति। अहं मन्ये, तत् एव कारणम्।" "सा एव एतत् सलिलं व्याप्य स्थितवती, सा एव अस्य आधारः। सा परा देवी, सा एव अस्माकं कारणम्।" एवं तयोः दानवयोः ज्ञातवत्योः, चिन्तायुक्तयोः, तदा आकाशे मनोहरं बीजाक्षरं श्रुत्वा, तौ तद् गृहित्वा दृढेन जपेन अभ्यासं कृतवन्तौ। कालेन, आकाशे शुभं तेजः दृष्ट्वा, तौ मनसि निश्चित्य—"मन्त्रः अयम्, न संशयः,"—तं ध्यानं गुणयुक्तं दृष्ट्वा। तौ उपवासयुक्तौ, दमयुक्तौ, एकचित्तौ, केवलं जपध्याननिष्ठौ, एवं चिन्तयित्वा, सहस्रसंवत्सरं महत्तपः कृतवन्तौ। तदा पराशक्ति: तयोः तपसा तुष्टा भूत्वा, ताभ्यां परमं रूपं दर्शयामास। तौ दानवौ तपसा क्लान्तौ, दृढनिश्चयौ दृष्ट्वा, तयोः कल्याणाय देहवर्जितया वाचा उक्तम्— "हे दैत्यौ! यं कामयध्वे वरं तं वृथयथां। तपसा तुष्टा अहं, वरेण योजयिष्ये।" तौ श्रुत्वा, देवीं प्रार्थयामासतुः—"हे शुभे! अस्माकं मरणं स्वेच्छया एव भवतु।" सा वाचा—"मम प्रसादात्, हे दैत्यौ, यदा इच्छथः तदा एव मरणं। सुरासुरेषु विजितारौ भविष्यथः, न संशयः।" एवं वरप्राप्तौ, तौ गर्वितौ दानवौ सलिले जलचरैः सहितौ क्रीडन्तौ विचरितुम् आरब्धवन्तौ। कालेन, तौ प्रजापतिं ब्रह्माणं कमले स्थितं दृष्ट्वा, हृष्टौ युद्धकाङ्क्षिणौ, तम् अब्रूताम्— "हे धर्मज्ञ! युद्धं ददातु। अथवा, कमलात् त्वं शीघ्रं यत्रकुत्रापि गच्छ; शक्तिहीनः चेत्, तर्हि अस्य आसनस्य अधिकारः नास्ति।" "एष स्थानं वीराणां, त्वं कुतः भीतः? शीघ्रं गच्छ।" एवं तयोः वचः श्रुत्वा, स प्रजापतिः सन्त्रस्तः अभवत्। तौ महाबलिनौ दृष्ट्वा, स ब्रह्मा चिन्तयामास—"किं करिष्यामि?"—इति। स शोकवशात् मनसा विचिन्त्यम् स्थितः। एवं तयोः बलं दृष्ट्वा, ब्रह्मा उपायचतुष्टयं—साम, दान, भेद, दण्ड—सम्प्रत्यपद्यत। "नूनं एतयोः वीर्यं न जानामि; अज्ञातशक्तौ युद्धं न युक्तम्।" "यदि स्तुतिं करिष्यामि, तदा आत्मनः दुर्बलता प्रकाशिष्यते।" "मम दुर्बलता ज्ञायमाना चेत्, तदा एकः माम् हनिष्यति; न दानं न सन्धिः युक्तम्, भेदः कथं करिष्यते?" "अद्य विष्णुं जनार्दनं शेषशयिनं चतुर्भुजं महाबलम् बोधयिष्यामि; स एव अयं संकटं निवारयेत्।" एवं निश्चित्य, पद्मयोनिः ब्रह्मा पद्मासनस्थः, दुःखनाशकं विष्णुं शरणं जगाम।