मुनयः सान्त्वनपूर्वकं सूतम् अभ्यधुः — “सौम्य, यत् त्वया शौरिणः समुद्रे महति मधुकैटभयोः सह युद्धं विहितं, तत् पञ्चसहस्रवर्षाणि प्रवृत्तम्। किमर्थं तौ द्वौ दानावौ एकस्मिन्नेव वारिणि, महान् बलसम्पन्नौ, दुष्प्रापौ देवैरपि, जातौ? कथं तौ असुरौ जातौ, कथं च हरीणां वधः जातः? एषा अद्भुततम कथा त्वया, महाबुद्धे, वक्तव्या। सर्वे वयं श्रोतुम् इच्छामः; त्वमेव वक्ता, शास्त्रविद्। भाग्ययोगात् अस्य संयोगः जातः, यथा त्वया अस्माकं संगमः। मूढसंयोगः विषादपि कठिनः; विप्रसंयोगः अमृतसारवत् स्मरणीयः। पशवः सर्वे जीवन्ति, खादन्ति, विहारयन्ति; इन्द्रियविषयाणां रूपज्ञानं, मैथुनसुखं च जानन्ति। ये तत्त्वातत्त्वविवेकहीनाः, न विवेकिनः, न मोक्षपराः — श्रोतृसम्मानविहीनान् पशुवद् ज्ञेयम्। किंचित् मृगादयः श्रोत्रसुखं जानन्ति; नागाः तु कर्णहीनाः, तेषां शब्दसुखं नास्ति। पञ्चेन्द्रियेषु श्रवणं दृष्टिश्च शुभे मत्वे; श्रवणेन वस्तुज्ञानं, दृष्ट्या मनसः प्रमोदः। श्रवणं त्रिविधं — सात्त्विकं, राजसिकं, तामसिकं — मुनिभिः निश्चितम्। सात्त्विकं वेदशास्त्रश्रवणं; राजसिकं काव्यश्रवणम्; तामसिकं युद्धवार्ता, दोषोद्घाटनं च। सात्त्विकं अपि त्रिविधं — उत्तमं, मध्यमं, अधमं — पण्डितैः निश्चितम्। उत्तमं मोक्षफलदं, मध्यमं स्वर्गदं, अधमं भोगदं — एतत् ज्ञातं पण्डितैः। काव्यं अपि त्रिविधं — स्वकीयम् उत्तमं, वेश्यासंबन्धितं मध्यमं, परस्त्रियाः अधमम्। तामसिकं अपि त्रिविधं शास्त्रविद्भिः ज्ञेयम् — आक्रान्तैः युद्धं उत्तमम्; शत्रुभिः युद्धं मध्यमम्, यथा पाण्डवशत्रुभिः; कारणहीनं कलहं अधमम्। अतः, विप्र, पुराणश्रवणं श्रेष्ठम्; तद् बुद्धिवर्धनं, पुण्यदं, पापनाशनम्। अतः, महाबुद्धे, शुभं पुराणकथाम्, यथा व्यासात् शृण्वन्, कथय, या सर्वमंगलदायिनी।” सूतः प्रत्युवाच — “भद्रं वः, विप्राः, अहं च भूमौ भद्रः, यतो युष्माकं श्रवणेच्छा, मम च वक्तव्ययोगः। पुरा, त्रिलोके विलीनायां एकस्मिन्नेव समुद्रे, जनार्दनः देवेश्वरः शेषशय्यायां निद्रायाम् स्थितः। तस्य विष्णोः कर्णमलं मधुकैटभौ द्वौ दानवौ, महाबलौ, उत्पन्नौ, समुद्रजलमध्ये वर्धितौ। तत्र तौ दीर्घकायौ जलमहासमुद्रे क्रीडन्तौ, विहरन्तौ, रममाणौ स्थितौ। ततः, भ्रातृवत्, तौ मनसि चिन्तयामासतु — ‘हेतुं विना किमपि न जायते; सर्वत्र नियमः एषः। आधारं विना अधेयम् न अस्ति; आधाराधेयसम्बन्धः मनसि न दृश्यते। एषा रम्या विस्तीर्णा वारि कुतः अस्ति? केन निर्मिता, कथं जातम्? अस्मिन् निमग्नौ कथं तिष्ठावः? तौ कथं जातौ, केन उत्पन्नौ? कः जनकः? न ज्ञायते।’” सूतः पुनः अवदत् — “यथा तौ ज्ञातुम् इच्छन्तौ, न निष्कर्षम् अगच्छतुः। तत्र कैटभः मधुं जलस्थं समीपस्थं सम्बोधयामास — ‘मधो, अस्मिन्नेव वारिणि स्थिरत्वं महाशक्त्याः कारणम्; तद् अहं कारणं मन्ये। सा एषा जलं व्याप्य, आधारः; सा एव परा देवी, तद्वत् अस्माकं कारणम्।’” एवं तौ दैत्यौ चिन्तयन्तौ, तस्मिन् क्षणे आकाशे मनसः रमणीयं बीजाक्षरं श्रुतम्। तौ तद् गृहीत्वा, दृढं जपम् आरभेताम्। तदा दिवि शुभं तेजः दृष्टम्। तत्र तौ — ‘एषः मन्त्रः, न संशयः’ — इति मनसि निश्चितवन्तौ; तद् ध्यानं गुणयुक्तं आकाशे दृष्टम्। उपवासेन, संयमेन, मनोनिग्रहेन, जपध्याननिष्ठौ, तौ एकाग्रचित्तौ अभवताम्। एवं सहस्रवर्षाणि तौ महातपः कृतवन्तौ। पराशक्तिः तुष्टा, उच्चैः रूपे प्रकटिता। तौ दैत्यौ तपसा क्लान्तौ, दृढनिश्चयौ दृष्ट्वा, तेषां कल्याणाय, अशरीरवाणी प्रोक्ता — ‘हे दैत्यौ, यद् इच्छथः, तं वरं याचध्वम्। तपसा तुष्टास्मि, दास्यामि।’ सूतः अवदत् — “तां वाणीं श्रुत्वा, दैत्यौ अवदतुः — ‘देवि, वरं देहि, यः इच्छया एव मृत्युः स्यात्।’ वाणी प्रोक्ता — ‘मम कृपया, इच्छया एव मृत्युः; देवदानवेषु, भ्रातरौ, अविजितौ भवितुम्।’” सूतः पुनः अवदत् — “एवं वरं प्राप्य, दैत्यौ गर्वसम्पन्नौ, समुद्रे जलचरसमूहैः सह क्रीडन्तौ। विप्राः, कालान्तरे, दैत्यौ प्रजापतिं ब्रह्माणं पद्मस्थं दृष्टवन्तौ।