सुतः कथयति—त्रिषु लोकेषु तं दानवम्, पापकर्मणं, वेदान् ऋषींश्च सर्वथा पीडयन्तं, हन्तुं कश्चन नास्ति। तस्मात् तस्याश्वस्य शिरः, शोभनं दर्शनीयम्, त्वष्टा विश्णोः शरीरे सम्यक् स्थापयिष्यति। ततः श्रीमत् हयग्रीवः, सुराणां हितकाम्यया, तं दानवश्रेष्ठं, पापकर्मणं, क्रूरं च, निहनिष्यति। एवं देवतान् संबोधित्य, शर्वाणी तुष्णीं बभूव। देवाः, परमं तुष्टाः, दिव्यं विश्वकर्माणं त्वष्टारं प्रति इदं प्रोचुः—"सुरार्थं कार्यं कुरु, अश्वशिरः विष्णोः शरीरे योजय। हयग्रीवः दैत्यश्रेष्ठं दानवं हन्ति।" देवानां वचः श्रुत्वा, त्वष्टा महातेजाः, शीघ्रं खड्गेन अश्वशिरः छित्वा, तद् देवतानां सन्निधौ विश्णोः शरीरे योजयामास। महायायायाः प्रसादेन, हरिः हयग्रीवः अभवत्। क्षणेनैव, गर्वमत्तः स दानवः, सुरारिपुबलात्, युद्धे बलात् निहतः। एतत् पुण्यं चरितं ये मानवाः शृण्वन्ति, सर्वदुःखात् विमुक्ताः भवन्ति—नात्र संशयः। महायायाः कथा पवित्रा, पापनाशिनी; पठन्तः शृण्वन्तः च, सर्वसंपदं प्राप्नुवन्ति। ततः ऋषयः सुतं पप्रच्छुः—"सौम्य, यद् उक्तं त्वया शौरिणः समुद्रे महायुद्धं मधुकैटभयोः सह, पञ्चसहस्रवर्षाणि तद् अभवत्। किं कारणं, यत्र तौ दानवौ एकस्मिन्नेव वारिणि, महाबलौ, दुष्प्रापौ, देवैः चापि दुष्टरे, जातौ? कथं तौ असुरौ जातौ, कथं च हरिणा हतौ? अद्भुतं तत्त्वं वद, महाबुद्धे। सर्वे वयं श्रोतुम् इच्छामः; त्वमेव वक्ता, तत्त्वविद्। भाग्ययोगेन अस्माकं संगमः, त्वया मिलनं च। मूर्खसंगः विषादपि कठिनः; विद्वांसः संगः सुधारसस्य स्मृतः।" "सर्वे पशवः जीवन्ति, खादन्ति, विहारयन्ति, विषयज्ञानं च रमणीयं अनुभवन्ति। यः तत्त्वविवेकं न जानाति, न च मोक्षं, न च श्रवणसद्भावः—स तु पशुसमः। कश्चन मृगाद्यः श्रवणसुखं जानन्ति; नागाः तु कर्णाभावात् शब्दसुखात् वञ्चिताः। पञ्चेन्द्रियेषु, श्रवणं दृष्टिः च शुभे। श्रवणेन वस्तुज्ञानं, दृष्ट्या मनसः हर्षः।" "श्रवणं त्रिविधं—सात्त्विकं, राजसिकं, तामसिकं—इति निश्चितं। सात्त्विकं वेदशास्त्रादीनां, राजसिकं साहित्यस्य, तामसिकं युद्धवृत्तान्तस्य, दोषप्रदर्शनस्य। सात्त्विकं अपि त्रिविधं—श्रेष्ठं, मध्यमं, अधमं। श्रेष्ठं मोक्षफलदं, मध्यमं स्वर्गदं, अधमं भोगदं। साहित्यं अपि त्रिविधं—स्वस्य श्रेष्ठं, गणिकायाः मध्यमं, अन्यायाः अधमं। तामसिकं अपि त्रिविधं—अतिक्रान्तारः युद्धं श्रेष्ठं, शत्रुत्वेन युद्धं मध्यमं, कारणहीनं कलहं अधमं।" "तस्मात्, पुराणश्रवणं श्रेष्ठम्; तद् बुद्धिवृद्ध्यै, पुण्याय, पापनाशाय। अतः, महाबुद्धे, शुभं पुराणकथाम् आचक्ष्व, यथा पूर्वं व्यासात् श्रुतवान्, सर्वमङ्गलदायिनी।" सुतः उवाच—"धन्याः यूयं, महात्मनः, अहम् अपि धन्यः, यतो युष्माकं श्रवणेच्छा, मम च वक्तृयोगः।" "पुरातनकाले, त्रिलोक्यः एकस्मिन्नेव वारिणि लीनाः, जनार्दनः देवेश्वरः शेषशय्यायां निद्रायाम् स्थितः। तस्य कर्णमलात् मधुकैटभौ, महाबलौ, समुद्रजलमध्ये उत्पन्नौ। तत्र तौ, विशालशरीरौ, क्रीडन्तौ, विहरन्तौ, जलनिधौ रममाणौ स्थितौ।" "ततः भ्रातरौ सन्तौ, मनसि विचारयामासतुः—'न किञ्चित् कारणं विना संभवति; एषा सार्वत्रिकी नियमः।' आधारं विना अधृतं न किञ्चित् स्थितम्; आधाराधृत्यः सम्बन्धः मनसि न दृश्यते।" "एतत् रम्यं विस्तीर्णं वारि कस्य अस्ति? केन सृष्टं? कथं जातम्? अस्मिन्नेव तिष्ठामः कथम्? कथं वयं द्वौ जातौ, केन उत्पन्नौ? कः जनकः? न ज्ञायते।" "एवं जिज्ञासया, निष्कर्षं न प्राप्नुतः। तत्र, कैटभः मधुं जलस्थं संबोधितुम् आरभत। कैटभः उवाच—'मधो, अस्मिन्नेव वारिणि स्थिरत्वं महाशक्त्या संभवति; ताम् कारणं मन्ये। तया वारि व्याप्यते, सा एव आधारः। सा परा देवी, अस्माकं कारणं च।'" "एवं तौ दैत्यौ विचारयन्तौ, तस्मिन्नेव क्षणे, आकाशे मनोहारी बीजाक्षरं श्रुतवन्तौ।