हयग्रीवः उवाच— नमो देव्यै महमायायै, या विश्वस्य सृष्टिकर्त्री, पालनकर्त्री, संहरणकर्त्री च। या भक्तानां कल्याणदायिनी, काममोक्षप्रदा, शुभदा चास्ति, तस्यै नमः। त्वं भूम्यापस्तेजोवाय्वाकाशानां कारणं, गन्धर्वरूपाणां कारणं, स्पर्शशब्दयोः कारणं च। घ्राणरसनेक्षणत्वग्घ्राणश्रोत्राणि—इन्द्रियाणि, कर्मेन्द्रियाणि च, हे महेश्वरि, सर्वाणि त्वत्त एव उत्पन्नानि। एवमुक्ते तया भगवत्या— "किं तेऽभिलषितं वरं ब्रूहि, यदिच्छसि तत् दास्यामि। तव भक्त्या तपसा च अहं तुष्टा अस्मि।" हयग्रीवः प्राह— "माते, मम मृत्युः मा स्यात्, अमृतः स्याम्, योगी च भवानी, देवदानवैः अजेयः स्याम्।" देवी उवाच— "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः, मृतस्य च जन्म ध्रुवम्। लोकेऽस्मिन् एषा व्यवस्था, कथं अन्यथा स्यात्?" "तस्मात्, हे दानवश्रेष्ठ, मृत्यौ एवम् निश्चित्य, अन्यं वरं चिन्तयित्वा वृणीष्व।" हयग्रीवः पुनरुवाच— "जगन्माते, मम मृत्युः केवलं हयग्रीवनाम्नः हस्तात् एव स्यात्, अन्यस्मात् न कदाचित्। एषः मम हृदि अभिलषितः वरः, स सिध्यतु।" देवी उवाच— "गच्छ स्वगृहं, महाभाग, यथेष्टं राज्यं कुरु। हयग्रीवात् ऋते मृत्युः न ते भविष्यति।" एवं वरं दत्वा सा देवी अन्तर्धानं जगाम। हयग्रीवः अपि परमसन्तोषेण स्वगृहं प्रतिनिवर्तितः। स तु दुष्टात्मा सर्वथा ऋषीन् वेदान् च पीडयति। अद्य तिसृषु लोकेषु तं हन्तुं न कश्चन समर्थः। तस्मात्, अस्य अश्वशिरः शोभनं तवष्टा विष्णोः शरीरे योजयिष्यति। ततः पुण्यः हयग्रीवः तं दानवपापिष्ठं देवहितकाम्यया हनिष्यति। एवं देवांश्च संबोध्य शर्वाणी तूष्णीमभूत्। देवाः तुष्टाः सन्तः दिव्यशिल्पिने प्रोचुः— "देवानां कार्यं कुरु—अश्वशिरः विष्णोः शरीरे योजय। हयग्रीवः दैत्यश्रेष्ठं दानवं हनिष्यति।" सूत उवाच— तेषां वचः श्रुत्वा तवष्टा शीघ्रं खड्गेन अश्वशिरः छित्वा देवानां सन्निधौ त्वरया योजयामास। तदश्वशिरः विष्णोः शरीरे क्षिप्रं योजितम्। महामायया भगवतः कृपया हरिः हयग्रीवः अभवत्। अल्पेनैव कालेन स दानवः मदोन्मत्तः देवद्विषा बलात् संग्रामे निहतः। यः पुमान् भूमौ एतत् पुण्यं चरितं शृणोति, स सर्वदुःखात् विमुक्तो भवति, न संशयः। एषा महामायाया कथा विशुद्धा पापनाशिनी च। यः पठति वा शृणोति, तस्मै सर्वमंगलं ददाति। ऋषयः ऊचुः— सौम्य, या त्वया शौरिणः महासमुद्रे मधुकैटभयोः सह युद्धकथा उक्ता, सा पञ्चसहस्रवर्षाणि प्रवृत्ता। कथं तौ दानवौ तस्मिन्नेव एके जलनिधौ जातौ, महाबलौ, देवैरपि दुष्प्रतिषेध्यौ? कथं तौ असुरौ जातौ, कथं च हरिणा हतौ? एतत् अद्भुतं चरितं ब्रूहि, महाबुद्धे। वयं सर्वे श्रोतुमिच्छामः; त्वं वक्ता, तत्त्वविद् च। भाग्ययोगात् अस्य संगमः, यथा अस्माकं तव च मिलनम्। मूर्खसमागमः विषादपि कठिनः, पण्डितसमागमः अमृतसारवत् स्मृतः। सर्वे प्राणी जीवन्ति, खादन्ति, विहरन्ति; विषयाणां रूपं, मैथुनसुखं च जानन्ति। ये तु सत्यमिथ्याविवेकविहीनाः, न विवेकवन्तः, न मोक्षिणः—ते श्रोत्ररहिताः पशुवद् विज्ञेयाः। केचित् मृगादयः श्रोत्रसुखं जानन्ति; सर्पाः तु कर्णरहिताः, शब्दसुखात् वञ्चिताः। पञ्चसु इन्द्रियेषु, श्रवणं चक्षुश्च शुभे स्मृते; श्रवणेन अर्थज्ञानं, चक्षुषा मनसः प्रमोदः। श्रवणं त्रिविधं—सात्त्विकं, राजसं, तामसं च, इति निश्चित्य पण्डितैः उक्तम्। सात्त्विकं वेदशास्त्रश्रवणं, राजसं काव्यश्रवणं, तामसं युद्धकथा, परदोषकथनं च। सात्त्विकं त्रिविधं च—श्रेष्ठं, मध्यमं, अधमं इति पण्डितैः निश्चितम्। श्रेष्ठं मोक्षफलप्रदं, मध्यमं स्वर्गदं, अधमं भोगदं इति ज्ञातम्। काव्यं त्रिविधं—स्वकीयं श्रेष्ठम्, गणिकाया मध्यमम्, परस्त्रीकाव्यं अधमम्। तामसं त्रिविधं शास्त्रदर्शिभिः ज्ञेयम्—प्रतिकारयुद्धं श्रेष्ठम्। मध्यमं वैरयुद्धं, यथा पाण्डवैः शत्रुभिः सह; अधमं निरर्थककलहः। तस्मात्, हे बुध, पुराणश्रवणं प्रमुखं; तेन विवेकः वर्धते, पुण्यं लभ्यते, पापं नश्यति। तस्मात्, महाबुद्धे, शुभं पुराणचरितं व्यासात् श्रुतपूर्वं वद, यत् सर्वमङ्गलप्रदं। सूत उवाच— धन्याः यूयं, महात्मनः, अहं च भूमौ धन्यः, यः श्रोतुमिच्छति, मम च वक्तुमवसरः। स्मर्यते— यदा त्रयः लोकाः एकस्मिन्नेव सागरे लीनाः आसन्, जनार्दनः देवेशः शेषशय्यायाम् सुप्तः आसीत्...