सूतः कथायाम् एवम् आरभते— स्त्रियः स्वभावतः मिथ्या, प्रमादः, कपटम्, मूढता, अतिलोभः, अशौचम्, क्रूरता च दोषाः विद्यन्ते। अद्य अहम् वासुदेवस्य शिरः यथापूर्वम् स्थापयिष्यामि; शापस्य प्रभावेन तस्य शिरः लवणसागरस्य मध्ये निमग्नम् अभवत्। तथा च, देवश्रेष्ठ, अन्यः कारणमपि अस्ति; महत् कार्यं सर्वेषां भवतः प्रतीक्षते, न संशयः। पूर्वम् एकः प्रसिद्धः दैत्यः हयग्रीवः नाम्ना, महाबाहुः, सरस्वत्याः तटे तीव्रं तपः अकरोत्। स एकाक्षरं मम मन्त्रं, सर्वमायाबीजं, जपन्, अनाहारः, संयतात्मा, सर्वविषयविरतः अभवत्। मां कृष्णशक्तिं सर्वाभरणभूषितां ध्यायन्, सहस्रवर्षं अतितीव्रं तपः अकरोत्। ततः अहम् कृष्णरूपं धृत्वा तत्र साक्षात् अभवम्, यथा तेन ध्यानस्य मध्ये दृष्टम्। सिंहे स्थित्वा तं करुणया अभ्यवद्यम्—“वरं वृणीष्व, भाग्यशालिन्; अहं ते वरं दास्यामि, दृढव्रत!” देवीपदं श्रुत्वा, दैत्यः प्रेम्णा पूर्णः शीघ्रं प्रदक्षिणं प्रणामं च अकरोत्। मम रूपं दृष्ट्वा, भक्तिपुलकितदृष्टिः, हर्षाश्रुपूरितलोचनः, तं क्षणं स्तुतिं अकरोत्। हयग्रीवः उवाच—“नमः देवी महामाये, या जगत् सृजति, पालयति, लयं च करोति; भक्तानां वरदायिनी, काममोक्षप्रदा, शुभा।” त्वं पृथिव्याः, आपः, अग्नेः, वायोः, आकाशस्य च कारणम्; गन्धर्वरूपस्य, स्पर्शस्य, शब्दस्य च कारणम्। नासिका, जिह्वा, नेत्राणि, त्वचा, कर्णाः—इन्द्रियाणि—कर्मेन्द्रियाणि च, महादेवि, सर्वं तवोत्पन्नम्। देवी उवाच—“यद्वांछसि, तं वरं वद; तव भक्त्या, अद्भुततपसा च तुष्टा अहम्, सर्वं दास्यामि।” हयग्रीवः उवाच—“माते, मम मृत्युः न भवेत्; अमृतः, योगी, देवदानवैर् अजितः स्याम्।” देवी उवाच—“जातस्य मृत्युः निश्चितः; मृतस्य जन्म निश्चितम्। लोकनियमः एवं—कथं अन्यथा स्यात्?” तस्मात्, दैत्यश्रेष्ठ, मृत्युः विषये निश्चित्य, अन्यं वरं चिन्त्य वद। हयग्रीवः उवाच—“जगन्माते, केनचित् हयग्रीवेन एव मम मृत्युः भवेत्, अन्येन न; एष इच्छामि।” देवी उवाच—“गृहं गच्छ, भाग्यशालिन्; राज्यं यथेच्छं पालय। हयग्रीवात् अन्यः मृत्युः न ते भविष्यति।” एवं वरं दत्वा, देवी दृष्ट्यादृश्याभवत्। स च परमसन्तोषेण स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। स दुष्टात्मा ऋषीन् वेदान् च सर्वथा पीडयति; अद्य त्रिषु लोकेषु तं हन्तुं कोऽपि न शक्नोति। तस्मात्, अश्वस्य शिरः, मनोहरं, तवष्टा विष्णोः शरीरे स्थापयिष्यति। ततः पुण्यः हयग्रीवः तं दैत्यं, पापिष्ठं, क्रूरं दानवम्, सुराणां हिताय हन्ति। सूतः उवाच—एवं देवाः उक्त्वा, शर्वणी मौनम् अकरोत्। देवाः अतिसन्तुष्टाः तवष्टारं दिव्यशिल्पिनं अब्रुवन्— “सुरकार्यं कुरु—अश्वशिरः विष्णोः शरीरे स्थापय। हयग्रीवः दैत्यश्रेष्ठं दानवं हन्ति।” सूतः उवाच—तवष्टा तेषां वचनं श्रुत्वा, अतिवेगेन, खड्गेन अश्वस्य शिरः छित्वा, देवैः साक्षात् तत्र स्थापयामास। तत् अश्वशिरः विष्णोः शरीरे शीघ्रं योजितम्; महामायायाः कृपया हरिः हयग्रीवः अभवत्। अल्पकाले तं दानवम्, मदोन्मत्तम्, देवशत्रुबलात् युद्धे बलात् हयग्रीवः हन्यत्। यः पृथिव्यां एतां पुण्यकथां शृणोति, सर्वदुःखात् विमुक्तः भवति, न संशयः। महामायाकथा शुद्धा, पापनाशिनी; यः पठति वा शृणोति, सर्वसंपद् ददाति। ऋषयः पुनः पृष्टवन्तः—“सौम्य, यत् त्वया शौर्यस्य समुद्रे मधुकैटभयोः युद्धं उक्तम्, तत् पञ्चसहस्रवर्षाणि अभवत्। तौ दानवौ किमर्थम् एकस्मिन् वारिसमुद्रे जातौ, महाबलौ, देवैः अपि दुष्प्रापौ? कथं तौ असुरौ जातौ, कथं च हरिणा हतौ? एषा अद्भुतकथा वद, महाबुद्धे। सर्वे श्रोतुम् इच्छामः; त्वमेव वक्ता, विद्वान्। भाग्येन अस्य संयोगः, यथा अस्माकं संगमः। मूढसंयोगः विषादपि कठिनः; विद्वत्संयोगः अमृतसारवत् स्मृत्यः। सर्वे पशवः जीवन्ति, खादन्ति, विहरन्ति, विषयाणां रूपं, रमणीयं संसर्गसुखं च जानन्ति। यः सत्-असत् विवेकः नास्ति, न मोक्षः, न श्रवणगौरवम्—ते पशुवत् ज्ञेयाः। केचित् पशवः, मृगादयः, श्रवणसुखम् जानन्ति; नागाः कर्णरहिताः, शब्दसुखस्य वञ्चिताः। पञ्चेन्द्रियेषु, श्रवणं दृष्टिः च शुभे उच्येते; श्रवणेन वस्तुनां ज्ञानम्, दृष्ट्या च मनसः हर्षः। श्रवणं त्रिविधम्—सात्त्विकम्, राजसिकम्, तामसिकम्—एवं विद्वद्भिः निश्चितम्।