यः कश्चित् भक्त्या त्रिसन्ध्यं ममैतां स्तुतिं शृणोति, स दुःखात् विमुक्तः सुखी भवति—एषा वेदेषु प्रतिपादिता वेदसमा च। अथ शृणुत हर्यशिरः पतनकारणम्—न हि लोके किञ्चिदपि हेतुरहितं भवति। एकदा श्रीविष्णुः स्वप्रियायाः क्षीरसिन्धुतनयायाः समीपे स्थितायाः सुन्दरं मुखम् आलोक्य स्मितम् अकरोत्। तदा महालक्ष्मीः चिन्तयामास—"भगवान् मम मुखं विकृतमिव दृष्ट्वा किमर्थं हास्यं कृतवान्?" सा पुनः विचारयामास—"अद्य किमर्थं हेतुरहितं हास्यं जातम्? नूनं भगवतः अन्यया सुन्दरतरया पत्न्या सह मम सौतत्वेन व्यवहृतम्।" क्रोधेन पूर्णा सा महालक्ष्मीः तामसगुणेन तदा व्यापादिता। कालेन योगेन देवकार्यसिद्ध्यर्थं तदीयं शरीरं तामसी शक्तिः प्रविष्टा। तया तामसी शक्त्या ग्रस्तायाः सा महालक्ष्मीः कोपात् शनैः वाक्यम् उवाच—"शिरस्ते पततु।" स्त्रीभावात् तदा तत्तामसी प्रभावात् विमृश्याविमृश्य च शापं दत्तवती या स्वस्यैव सुखनाशायाभवत्। सा च मनसा चिन्तयामास—"सौतत्वदुःखं विधवात्वादपि गुरुतरम्"—एवं तामसी शक्त्या प्रेरिता वदति स्म। स्त्रीषु स्वभावतः मिथ्या, प्रमाद, छद्म, मूढता, अतिलोलुपता, अशौच, क्रूरता च दोषा दृश्यन्ते। अद्य वासुदेवं पूर्ववत् शिरसा युक्तं करिष्यामि; शापप्रभावेन तस्य शिरः लवणसिन्धौ निमग्नम्। अपि च, हे देवश्रेष्ठ, अन्योऽपि कारणमस्ति; महद् कार्यं भवतां समुपस्थितम्। पुरा हयग्रीवः नाम दैत्यः प्रख्यातबलः सरस्वत्याः तीरे उग्रं तपः कृतवान्। स ममैकाक्षरं मन्त्रं जपन्, सर्वमायाबीजं, निराहारः, जितेन्द्रियः, सर्वविषयत्यागी चासीत्। मां कृष्णवर्णां सर्वाभरणभूषितां चिन्तयन् सहस्रसंवत्सरं घोरं तपः कृतवान्। तदा अहं कृष्णरूपिणी तत्र साक्षात् तस्य ध्यानरूपेण प्रादुरभवम्। सिंहे स्थित्वा तं करुणया सम्बोध्य अवदम्—"वरं वृणुष्व, सुभग, तव तपसा संतुष्टा अस्मि।" देव्याः वचनं श्रुत्वा दैत्यः भक्तिपुलकसंपूर्णः सस्मार, प्रदक्षिणं कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणिपत्य सन्ददर्श। तदा भक्तिप्रवृद्धया पुलकितलोचनः, हर्षाश्रुपूर्णनयनः स मां स्तुत्वा ववन्दे। हयग्रीव उवाच—"नमो देवी महमाये, त्वमेव जगतः सृष्टिस्थितिसंहारकारिणी, भक्तानामिष्टदायिनी मोक्षप्रदा शुभदा च। त्वमेव पृथिव्यापस्तेजोवाय्वाकाशकारणं, गन्धर्वरूपाणां स्पर्शनादीनां च हेतुः। घ्राणजिह्वाचक्षुःत्वक्छ्रोत्राणि कर्मेन्द्रियाणि च त्वत्तः सम्भवन्ति।" देवी उवाच—"वरो यः ते मनसि वर्तते स मां वद; तपसा तव संतुष्टा अस्मि।" हयग्रीव उवाच—"मातर्, मम मृत्युः मा भूयात्; अमरः योगी, देवदानवैरजितश्च स्याम्।" देवी उवाच—"जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च; एवं स्थितिः लोके—कथं अन्यथा स्यात्?" "तस्मात्, हे दैत्यश्रेष्ठ, मृत्युसंबन्धे निश्चित्य, अन्यं वरं चिन्तयित्वा वृणुष्व।" हयग्रीव उवाच—"जगन्माते, मम मृत्युः केवलं हयग्रीवनाम्नः हस्तात् एव स्यात्, अन्यस्मात् न कदापि। एष एव मे हृदयस्थो वरो दीयताम्।" देवी उवाच—"गच्छ स्वगृहं, सुभग, यथेच्छं राज्यं पालय; हयग्रीवात् ऋते मृत्युः न ते सम्भविष्यति।" एवं वरं दत्वा सा देवी अन्तर्धानम् अगच्छत्, स च परमानन्देन स्वगृहं प्रतस्थे। स दुष्टात्मा मुनीन् वेदान् च सर्वथा पीडयति; त्रिषु लोकेषु तस्य वधः न कस्यचित् शक्यः। तस्मात्, अयं अश्वशिरः सुन्दररूपः त्वष्ट्रा विष्णोः शरीरे स्थाप्यते। ततः श्रीहयग्रीवः तं पापिष्ठं दानवं सुरहितकाम्यया हनिष्यति। एवं शर्वाणी देवगणान् सम्बोध्य मौनं स्थितवती। देवाः सन्तुष्टाः दिव्यशिल्पिनं त्वष्टारं वचो बभाषिरे—"देवानां कार्यं कुरु; अश्वशिरः विष्णवे योज्यताम्। हयग्रीवः दैत्यश्रेष्ठं दानवं हनिष्यति।" देवानां वचनं श्रुत्वा त्वष्टा महावेगेन खड्गेन अश्वस्य शिरः छित्त्वा तं विष्णोः शरीरे योजयामास। महमायया कृपया हरिः हयग्रीवरूपं लेभे। क्षणमात्रेण स दानवः मदोन्मत्तः देवशत्रोः बलात् युद्धे निहतः। यः कश्चित् पृथिव्यां एतां पुण्यां कथां शृणोति, स सर्वदुःखात् विमुक्तः भवति—न संशयः। महमायाकथा शुद्धा पापनाशिनी च; यः पठति वा शृणोति, तस्य सर्वमङ्गलं भवति।