देवानां सभायाः प्रति भवत्याः अस्य कठोरस्य उदासीनभावस्य किं कारणम्? हर्याः शिरः विनाशः अस्माकं दृष्ट्या महदाश्चर्यम्। हे मातः, जन्मसूत्रच्छेदने कौशलवती त्वं, किन्तु एषा महती दुःखावस्था। हे देवि, सर्वेषां देवतानां यः दोषः उत्पन्नः, स वा, अथवा विष्णोः पूर्वजन्मनि किञ्चित्पापं कृतं येन एष पतनं जातम्? उत वा, हे मातः, युद्धोत्थितं किञ्चिदहङ्कारं विष्णोः जातम्? न वयं जानिमः, हे मातः, अस्य लीलायाः तव किमभिप्रायः इति। युद्धे राक्षसानां विजयः वा, रम्येषु स्थलेषु तीर्थानां लाभः वा, किमर्थम्? ये देवी-भवानी-प्रसादेन कठोराणि तपांसि कृत्वा वरं प्राप्तवन्तः, ते एव अद्य नष्टाः। विष्णोः शिरः गतम्—सः नष्टः उत वा वासुदेवं शिरोहीनं दृष्ट्वा कश्चित्सन्तोषः जातः? किमर्थं त्वं क्रुद्धा, हे सिन्धुकन्ये? किमर्थं त्वं तां प्रथमां रक्षाहीनां पश्यसि? स्वस्यैव अंशस्य अपराधं क्षमस्व, तमुत्थाप्य मां मुदितां कुरु। एते देवाः शक्तिशाली प्रसिद्धाः, सदा त्वां नमन्ति, कर्मणि अग्रगण्याः। हे देवि, सर्वेश्वरं उद्धर, देवांश्च दुःखसागरात् त्रातुमर्हसि। मातः, न वयं जानिमः हर्याः शिरः कुत्र गतं इति। सत्यं वदामि, अद्य तस्य जीविताय अन्यः उपायः नास्ति। यथा अमृतं जीवनं क्रियाशक्तिं च ददाति, तथा त्वं अपि जगतः जीवनदात्री। एवमुक्ता तदा देवी गुणातीताऽनपायिनी महेश्वरी परमा माया वेदवेदाङ्गसमेता सामगैः पूजिता तुष्टा बभूव। ततो गगनात् देवान् प्रति शरीररहितः शब्दः श्रुतः, यः सर्वजनानन्ददायकः आसीत्। "मा शुचः, हे देवाः, अमराः शान्ताः सन्तु। वेदैः यथेष्टं स्तुता अहं तुष्टा अस्मि, न संशयः। यो मनुष्यलोके भक्त्या मम एतां स्तुतिं सदा पठति, सः सर्वान् कामान् प्राप्स्यति। यः भक्त्या त्रिःसन्ध्यं मम एतां स्तुतिं शृणोति, सः दुःखात् विमुक्तः सुखी च भविष्यति। वेदेषु अपि एषा एवोक्ता, वेदतुल्या च।" "शृणुत, हर्याः शिरः पतनस्य कारणम्। संसारस्य कस्यचित् कार्यस्य हेतुः विना सम्भवः कः?" विष्णुः, स्वस्य प्रियतमा सिन्धुकन्यया सह समीपे उपविष्टः, तस्याः मुखमन्दनं दृष्ट्वा स्मितवान्। महालक्ष्मी अपि चिन्तयामास—"किमर्थं भगवान् मयि हसति? किमर्थं मम मुखं विकृतं दृष्ट्वा हरिः हसितवान्?" "कुतः अकारणं हसितम्? नूनं अन्यां रूपवतीं पत्नीं स्वीकृतवान्, मामिव सहभार्यां मन्यते।" एवं सा कोपेन तमसा आविष्टा अभवत्। तस्मिन्क्षणे कालयोगेन देवकार्यसिद्ध्यर्थं तामसी शक्तिः तस्याः शरीरे प्रविष्टा। तया तामसी शक्त्या आविष्टा सा महतीं क्रोधमावहन् शनैः उक्तवती—"शिरस्ते पततु।" स्त्रीभावात्, तस्मिन्क्षणे विमर्शं विना शापं दत्तवती, यः स्वस्यैव सुखनाशाय कारणमभवत्। मनसा चिन्तयन्ती—"सहभार्यादुःखं विधवत्वात् अपि अधिकम्"—सा तामसी शक्त्या प्रेरिता तदुक्तवती। मृषा, प्रमादः, छलः, मूर्खता, अतिलोभः, अशौचं, क्रूरता—एते स्त्रीषु स्वभावतः दोषाः। "अद्य वासुदेवं शिरसा यथापूर्वं स्थापयिष्यामि। शापप्रभावात् तस्य शिरः लवणसिन्धौ निमग्नम्।" "अपि च, हे सुरश्रेष्ठाः, अन्योऽपि कारणं अस्ति—महद् कार्यं भवद्भिः कर्तव्यम्।" पूर्वं हयग्रीवः नाम विख्यातः दानवः, बली, सरस्वत्याः तीरे घोराणि तपांसि अकरोत्। स एकाक्षरं मम मन्त्रं जपन्, निराहारः, जितेन्द्रियः, सर्वविषयविरक्तः आसीत्। मामेव कृष्णवर्णां सर्वाभरणभूषितां ध्यानन्, सहस्रसंवत्सरं घोरं तपः कृतवान्। तदा अहं कृष्णरूपिणी तत्र प्रादुरभवम्, तेन ध्यानितरूपेण साक्षात्। सिंहे स्थित्वा, करुणया तमुक्तवती—"वरं वृणु, सुभग, दास्यामि ते, स्थिरव्रत।" देव्याः वचः श्रुत्वा, स दानवः प्रेम्णा परितुष्टः, प्रदक्षिणं प्रणिपत्य नमस्कृत्य ववन्दे। मम रूपं दृष्ट्वा, भक्त्याऽञ्जितलोचनः, हर्षाश्रुपूर्णदृक्, स्तुतिं चकार। "नमः देवी महा-माये, सृष्टिस्थितिलयात्मिके, भक्तानुग्रहदक्षेच्छा-दानमुक्तिप्रदायिनि, शुभे।" "त्वमेव पृथिव्याद्याः पञ्चभूतानां कारणम्, गन्धर्वरूपाणां, स्पर्शशब्दयोः च कारणम्।" "घ्राणजिह्वाचक्षुःत्वक्स्पर्शनानि, कर्मेन्द्रियाणि च, हे महादेवि, सर्वं त्वत्तः उत्पन्नम्।" देवी उक्तवती—"कं वरं इच्छसि? यत् इच्छसि तत् दास्यामि। तव तपसा भक्त्या च तुष्टा अस्मि।" हयग्रीवः उवाच—"मातः, मम मृत्युः मा भूयात्। अमरः स्याम्, योगी, देवदानवैः अजेयः।" देवी उवाच—"जातस्य मृत्युः निश्चितः, मृतस्य जन्म अपि निश्चितम्। एवं लोके धर्मः—कथं अन्यथा स्यात्?" "तस्मात्, हे दानवराज, मृत्युसम्बन्धे निश्चित्य, अन्यं वरं चिन्त्य व्रणीष्व।" हयग्रीवः उवाच—"मम मृत्युः केवलं हयग्रीवान्नाम्नः करोतु, अन्यस्मात् न। एष मे हृदये कामः, तं पूरय।" देवी उवाच—"गच्छ गृहं, सुभग, स्वेच्छया राज्यं पालय। हयग्रीवात् ऋते मृत्युः न भविष्यति।" एवं तस्मै वरं दत्वा सा अन्तर्धानमगात्। स अपि परमानन्दसम्पूर्णः स्वं गृहम् अगच्छत्।