ब्रह्मा देवोऽथ तं वटुकं समभाषत—"यज्ञे ते भागो दास्यते, तद्वदामि शृणु। तदनुष्ठाय कार्यं कुरु शीघ्रं च विष्णुमुद्बोधय। यज्ञकर्मणः पार्श्वे हविर्भागात् पतिष्यति तवांशः, तं स्वकीयम् अवगच्छ त्वरया च कार्यं संपादय।" एवमुक्तः स वटुकः ब्रह्मणा शीघ्रं भूमौ स्थितस्य धनुषः अग्रभागं जग्ध्वा तत्रैव तस्य ज्यानिर्गमः अभवत्। ज्यायाः विमोचनसमये धनुषः अग्रभागः आकस्मिकं व्योम्नि प्रतिपत्य भयंकरः शब्दः उत्पन्नः, येन देवाः सत्रस्ताः। तस्मिन्महाशब्दे ब्रह्माण्डं समग्रं कम्पितम्, पृथिवी च चचाल, सागराः उद्विग्नाः, जलचराः च भीताः अभवन्। ततो घोराः वाताः ववुः, पर्वतानां कम्पनम्, उल्कापातः, महतीन्यपशकुनानि च दृष्टानि। दिशः अपि भीषणतराः जाताः, सूर्यः अपि अस्तमितः, सर्वे देवाः भयाकुलचित्ताः, "किं नामेदं दुःस्वप्नमिव अद्य भविष्यति?" इति सन्देहं जग्मुः। एवं चिन्तयन्तः तेषां मध्ये विष्णोर्यः शिरः कुण्डलमुकुटमण्डितम्, स देवाधिदेवस्य कुतश्चित् अन्तर्धानम् अगच्छत्। तत्र तिमिरमय्यां भयङ्करायां स्थितौ, ब्रह्मा च शिवश्च प्रशान्तचित्तौ स्थित्वा, शिरोविहीनं विष्णोः शरीरम् अद्भुतरूपं दृष्टवन्तौ। तद् विष्णोः कन्दुकम् आलोक्य, श्रेष्ठाः देवाः विस्मिताः, शोकसागरे निमग्नाः, अश्रूणि स्रवत्सु दुःखपीडिताः अभवन्। "हा भगवन्! किं इदं जातम्? हे प्रभो! अद्भुतमिदं, अमानुषं, सर्वेषां देवतानां महद् आपद्, अनन्त देवदेव!" "कस्य मायया तव शिरः अद्य हरितम्? त्वं ह्यकृत्तो, अभेद्यः, अदग्धश्च सदा।" "त्वयि एवमवस्थायाम्, देवाः नश्येयुः, किं तवापि अस्मासु स्नेहः, केवलं स्वार्थे शोकं कुर्मः?" "नैतद् दानवैः, न यक्षराक्षसैः, देवैरेव कृतम् एष विघ्नः, लक्ष्मीपते, कस्य दोषः एषः?" "सर्वे देवाः अशक्ताः, किं कुर्यामः, कुत्र वा गच्छामः? देवाधिदेव, नास्ति शरण्यं मोहितचेतसां देवतानाम्।" "न च एषा सात्त्विकी, न राजसी, न तामसी माया, येन तव शिरः अद्य छिन्नम्, मायापते, जगद्गुरो।" तान् देवान् शिवप्रधानान् रुदन्तः दृष्ट्वा, वेदविद् बृहस्पतिः तान् शमयितुं वचः उवाच— "भोः भाग्यवन्तः, किं रुदितेन? उपायः कश्चित् चिन्तनीयः, यः अस्माकं बुद्धिगम्यः।" "देवाधिदेव, भाग्यं पुरुषप्रयत्नश्च समौ, उपायः कर्तव्यः, फलं भाग्यादेव जायते।" तत्रेन्द्रः प्राह—"मम मतं भाग्यं परमं, प्रयत्नस्य तु निन्दा, सः व्यर्थः; विष्णोः अपि शिरः देवदृष्टेः पुरतः छिन्नम्।" ब्रह्मा उवाच—"कालेन यत् यद् आनाय्यते, तत् अनिवार्यं अनुभवेत, कः भाग्यस्य अतिक्रान्तुं शक्तः?" "नूनं शरीरी सुखदुःखयोः अनुभवः अवश्यं भवति, यथा पूर्वं मम शिरः शिवेन कालवशात् छिन्नम्।" "एवमेव लिङ्गपातः अपि महादेवशापात् अभवत्, तथा अद्य हरिशिरः लवणार्णवे पतितम्।" "सहस्रधा विभागः, शचीपतेः दुःखम्, स्वर्गपातः, पद्मिनीमांससरोवरे वासः—एतानि सर्वाणि जातानि।" "ये दुःखानुभविनः, कोऽत्र दुःखं न अनुभवति? अतः संसारिणः शोकं त्यजन्तु।" "ते महतीं मायां, नित्यां विद्यां चिन्तयन्तु; सा परा, निर्गुणा प्रकृतिः, अस्माकं कार्यं साधयिष्यति।" "सा ब्रह्मविद्या, विश्वधारिणी, सर्वभूतजननी, या एषं जगत् चराचरं त्रैलोक्यं व्याप्य स्थितम्।" इति उक्त्वा ब्रह्मा स्रष्टा, तत्रैव साक्षात् स्थितान् वेदान् देवकार्यार्थं उपदिदेश। स ब्रह्मा उवाच—"परां देवीं ब्रह्मविद्यां, गुह्याङ्गीं, महतीं मायां, सर्वसिद्धिप्रदां स्तुवन्तु।" तस्य वचः श्रुत्वा वेदाः सर्वाङ्गसुन्दराः, तां महतीं मायां, ज्ञानगम्यां, जगद्धारिणीं स्तोतुं प्रारब्धाः। "जयन्त्यै, शुभायै, जगदुत्पत्तिकर्त्र्यै, निर्गुणायै, सर्वभूताधिपायै, मातरि, शङ्करकामदायिन्यै नमः।" "त्वं सर्वभूतानां भूमिः, प्राणः प्राणिनां, बुद्धिः, श्रीः, लावण्यं, क्षमा, शान्तिः, श्रद्धा, मेधा, धृति, स्मृतिश्च।" "त्वं उद्गीथार्धमात्रा, गायत्री, स्वरा, जयः, सिद्धिः, धात्री, लज्जा, कीर्तिः, स्पृहा, दया च।" "त्वां वयं स्तुमः, जननि, त्रैलोक्यव्यवस्थाविशारदाम्, करुणारसपूर्णाम्, सर्वभूतजननीं, विद्यां, शुभां, लोकहितां, श्रेष्ठाम्, वाक्बीजकुशलां, भयापहां।" "ब्रह्मा, हरः, शौरिः, सहस्रलोचनः, वागीशः, वह्निः, सूर्यः, लोकनाथाश्च—एते सर्वे त्वया एव सन्ति; तस्मात् ते प्रधानाः न, त्वं चराचरजननी।" "त्वं यदा सर्वलोकसृष्टिं इच्छसि, तदा विष्णुरुद्रादीन् देवान् उत्पाद्य, तैः सृष्टिस्थितिसंहारं कुरुषे, एकैव सन्ती, न ते संसृतिरेषः किंचित्।" "सर्वेषु लोकेषु, कः तव रूपं वेद? कः तव नाम्नां संख्याम् उक्तुं योग्यः? अल्पमपि यो न जानाति, स कथं मनसा सागरमिव मापयेत्?" "देवेषु अपि कश्चन तव अनन्तशक्तिं न जानाति; त्वमेव जगन्माता। एकैव सन्ती, कथं समग्रं मायाजालं सृजसि? अस्य प्रमाणं वेदवाक्येषु निर्दिष्टम्।" "त्वं निःस्पृहापि, सर्वलोककारणम्; तव आचरणं अद्भुतम्, न अस्माकं मनः विक्रियते। तव गुणाः शक्तयश्च वेदैः अगम्याः, वर्णयितुं अशक्याः; त्वं स्वस्वरूपं अपि न जानासि।" "जननि, किं त्वं न जानासि मधुसूदनस्य मुकुटपतनम्? वा जानन्ती तस्य शक्तिं परीक्षितुमिच्छसि? अथवा, मातः, हरौ पतितं एतत् दुःखबलं महद् वा?" इति। एवं तैः वेदैः स्तूयमाना सा परा माया, जगद्धारिणी, सर्वकार्यार्थं देवतानाम् अनुग्रहाय ततः प्रकटिता।