यदा सर्वे देवाः उपस्थिताः आसन्, जगत्पतिः विष्णुः शयनं कृतवान्, तदा ब्रह्मा-रुद्र-प्रधानाः सर्वे देवाः चिन्तायाम् अभ्यागच्छन्। तस्मिन्नेव क्षणे इन्द्रः तान् उवाच— “किम् कर्तव्यम्, देवश्रेष्ठाः? शयनविच्छेदः कथं भवेत्, तद् विचार्यताम्।” शम्भुः तस्य उत्तरं दत्तवान्— “शयनविच्छेदे दोषः अस्ति, तथापि यज्ञकार्यं सम्पादनीयम्, देवश्रेष्ठाः।” ततः ब्रह्मा परमेश्वरः एकं वपु: सृजितवान्— तृणचिकित्सम्, यया धनुषः अग्रभागः, भूमौ स्थितः, तत्र खादितव्यः इति निश्चितम्। यदा अग्रभागः खादितः, तदा धनुः अधः पतिष्यति; ततः देवाधिदेवः शयनात् विमुक्तः भविष्यति। एवं सर्वं देवकार्यं निश्चितं सिद्धं भविष्यति; अनन्तः देवाधिदेवः तृणचिकित्सम् उपदिश्य तत् कार्यं समर्पितवान्। तृणचिकित्सः देवाधिदेवम् उवाच— “कथं जगत्गुरोः शयनविच्छेदः कर्तव्यः?” शयनविच्छेदः, कथाविच्छेदः, प्रिययुगलवियोगः, मातृपुत्रविभेदः—एते ब्रह्मघ्नपापेन तुल्याः इति तेन उक्तम्। “कथं देवाधिदेवस्य सुखहानिः करिष्यामि? किम् फलं खादनात् लभ्येत, यदर्थं पापं करिष्यामि?” इति तृणचिकित्सः पुनः पप्रच्छ। परम्, “सर्वं जगत् स्वार्थेन पापं करोति; अतः स्वार्थाय अहम् एतत् कार्यं करिष्यामि, खादिष्यामि च” इति तेन स्वयम् निश्चितम्। तदा ब्रह्मा उवाच— “यज्ञे तव भागं दास्यामि; शृणु यथा वक्ष्यामि। तेन अस्माकं कार्यं कुरु, विष्णुम् शीघ्रं जागारय।” यज्ञकर्मणः पार्श्वे, हविषः समर्पणात्, तव भागः पतिष्यति; तं स्वभागं विद्धि, शीघ्रं कार्यं कुरु। एवं ब्रह्मणा उक्तः तृणचिकित्सः शीघ्रं भूमौ स्थितं धनुषः अग्रभागं खादितवान्; ततः धनुष्तन्तुः मुक्तः अभवत्। तन्तुः मुक्ते, अग्रभागः उत्क्षिप्तः, भीषणः शब्दः उत्पन्नः, देवाः तेन सन्त्रस्ताः अभवन्। सम्पूर्णं ब्रह्माण्डम् कम्पितम्, पृथिवी कम्पिताः, समुद्राः उद्विग्नाः, जलजन्तवः भयाकुलाः अभवन्। तीव्रः वातः प्रववः, पर्वताः कम्पिताः, उल्काः पतिताः, महद् आपद्-निमित्तानि दृष्टानि। दिशः अधिकं भयङ्कराः अभवन्, सूर्यः अस्तम् अगच्छत्; सर्वे देवाः चिन्ता-ग्रहणम् अभ्यागच्छन्, “किम् इदं घोरदिने भविष्यति?” इति। एवं चिन्तयन्तः, विष्णोः शिरः, कुण्डल-मुकुट-शोभितम्, कुतश्चित् अदृश्यत्, हे तपस्विनः, देवाधिदेवात्। तदा तस्मिन् घोरतमस्याम्, ब्रह्मा-शिवौ शान्तौ स्थितौ, विष्णोः शिरहीनं वपुः अद्भुतम् अपश्यत्। विष्णोः वक्षः दृष्ट्वा, देवश्रेष्ठाः विस्मिताः अभवन्; चिन्तासमुद्रे निमग्नाः, दुःखदग्धाः रुदन्ति स्म। “हाहा प्रभो! किम् इदं, स्वामिन्? अतिद्भुतं, अमानुषम्, सर्वदेवानां आपद्, अनन्त देवाधिदेव!” इति विलपन्ति स्म। “कस्य मायया, देव, तव शिरः अद्य हृतम्? त्वं नित्यं अकृत्तः, अभेद्यः, अग्न्यः।” “त्वयि एवं स्थिते, प्रभो, देवाः विनश्यन्ति। किम् त्वया अस्माकं स्नेहः, यः स्वार्थाय एव रुदामः?” “एष बाधा न राक्षसैः, न यक्षैः, न दैत्यैः कृतः; देवैः एव कृतः। लक्ष्मीपते, कस्य दोषः?” “सर्वे देवाः असमर्थाः—किम् कर्तुं शक्नुमः, क्व गच्छेम? देवाधिदेव, मोहिता देवाः शरणं न पश्यन्ति।” “न एषा सात्त्विकी, न राजसी, न तामसी माया, येन तव शिरः, मायापते, जगत्गुरो, अद्य विच्छिन्नम्।” एतत् समये, शिवप्रधानाः देवाः रुदन्तः दृष्ट्वा, वेदविद् बृहस्पतिः तान् शमयितुं वाचं प्राह। “भद्राः, रुदनस्य किम् फलम्? उपायः निश्चितः साध्यः—यः बुद्ध्याः गम्यः।” “देवाधिदेव, दैवं च पुरुषकारः च तुल्यौ; उपायः उपनियतव्यः, फलम् दैवात् एव उदेति।” इन्द्रः उवाच— “दैवं परमं मन्ये; पुरुषकारः व्यर्थः, लज्जनियः। विष्णोः शिरः अपि देवानां पुरतः छिन्नम् अभवत्।” ब्रह्मा उवाच— “यद् कालात् आगच्छति, तद् अनुभवनीयम्—शुभम् वा अशुभम् वा; दैवं कः अतिक्रमितुं शक्नोति?” “न संशयः—शरीरिणः सुखदुःखम् अनुभवितव्यम्; यथा पूर्वे शिवेन मम शिरः कालवशात् छिन्नम् अभवत्।” “एवं लिङ्गपतनम् अपि महादेवस्य शापेन अभवत्; तथा अद्य हरिः शिरः लवणसागरे पतितम्।” “सहस्रविभागः, शचीपतेः दुःखम्, स्वर्गपातः, पद्मवनमानससरोवरवसतिः—एतानि सर्वाणि अभवन्।” “एते दुःखानुभवः—कः दुःखं न अनुभवति? अतः, भद्राः, दुःखम् परित्यज्यताम्।” “महामायां, नित्यविद्यां चिन्तयन्तु; सा परमाः, निरुपाधिक प्रकृतिः, कार्यं साधयिष्यति।” “सा ब्रह्मविद्या, विश्वधारिणी, सर्वभूतजननी; येन सर्वं जगत्, त्रैलोक्यं, चराचरं व्याप्यते।” एवं देवेषु उक्त्वा, ब्रह्मा साक्षात् वेदान्, मूर्तिमन्तः, उपदिश्य, देवकार्यस्य सिद्ध्यर्थम् आज्ञापयत्। ब्रह्मा उवाच— “परमां देवीम्, नित्यब्रह्मविद्यां, गुह्याङ्गां, महामायां, सर्वसिद्धिकरिणीं स्तुत्यताम्।” तस्य वचनं श्रुत्वा, वेदाः, सर्वाङ्गसुन्दराः, तां महामायां, ज्ञानगम्यां, विश्वधारिणीं, स्तुतिम् अकुर्वन्।