भगवान् विष्णुः ब्रह्माणं संबोधितवान्—“त्वया विना तां शक्तिं, अहं तं कर्म कर्तुं न शक्नोमि; न च अहं पालकः भवितुं शक्नोमि, न च शङ्करः संहारकर्त्ता भवितुं शक्नोति। वयं सर्वे, भगवन्, तस्याः शक्तेः सदैव आश्रिताः स्मः—दृश्ये अदृश्ये च। तस्य उदाहरणं शृणु, पुण्यात्मन्। अहं शेषे शय्यायाम् अधिष्ठाय, पूर्णतया तस्या एव आश्रयः सन्, निश्चितं निद्रां करोमि; तस्या इच्छया एव, समये समये, कालबद्धः सन्, उत्थानं करोमि। अहं तस्या एव आश्रयः सन्, निरन्तरं तपः चरामि; कदाचित् लक्ष्म्या सह स्वेच्छया विचरामि। कदाचित् दैत्यैः सह घोरं युद्धं करोमि, यत्र शरीराणि भग्नानि भवन्ति, सर्वलोकानां च भीतिः जायते। धर्मज्ञ! त्वया तु प्रत्यक्षं दृष्टं यत् पूर्वं सागरैकदेशे पञ्चसहस्रवर्षाणि मुष्टियुद्धं मया कृतम्। तदा मदुकैटभौ द्वौ दुष्टासुरौ, कर्णमलोत्थौ, गर्वितौ, देव्या अनुग्रहेण हतौ। तस्मिन् काले त्वं निमित्तं न अवगच्छः किम्? महाभाग! किमर्थं पुनः पुनः शक्तिरूपं पृच्छसि? यदा यदा इच्छामि, तदा तदा मानुषं रूपं गृह्णामि, महोदधौ कूर्मरूपेण, वाराहरूपेण, सिंहरूपेण, वामनरूपेण च सर्वेषु युगेषु विचरामि। कोऽपि प्राणी स्वेच्छया तिर्यग्जन्म न इच्छति; न च अहम् अपि वाराहादिषु रूपेषु स्वेच्छया जातः। कः लक्ष्यार्थं परित्यज्य, मत्स्यादिषु हीनजन्मनि याति? शय्यां परित्यज्य, गरुडासनस्थः सन्, अहं स्वतन्त्रः महायुद्धं करोमि। अजोऽसि, एकदा मम शिरः धनुषः ज्यानिपातेन अग्रे पतितम्; तदा त्वं अश्वशिरः गृहित्वा श्रेष्ठतमान् विश्वकर्माणं आहूय, तत् पुनः संयोजितवान्। अहं हयाननः इति प्रसिद्धः—एषा ते विदिता, लोकसृष्टिकर्तः। एषा जनानां मध्ये हास्यकारणं जाता; यदि अहं स्वतन्त्रः स्यात्, कथं भवेत्? अतः अहं स्वतन्त्रः नास्मि, शक्त्यधीनः सदा अस्मि। अहं ताम् एव शक्तिं निरन्तरं चिन्तयामि। कमलज! एतत् परं न जानामि। नारद उवाच—एवं विष्णुना ब्रह्मणः सन्निधौ उक्तम्। एवं मया अपि उक्तं, मुने श्रेष्ठ! अतः त्वमपि, शुभे, पुरुषार्थसिद्धये—निःसंशयं भगवत्याः पादपद्मं हृदयं कमले पूजय। सा देवी ते सर्वं कामं दास्यति। सूत उवाच—एवं नारदेन उक्तः सत्यवत्याः सुतः व्यासः भगवत्याः पादपद्मे मनः निवेश्य, तपः कर्तुं पर्वतम् अगच्छत्। ऋषयः ऊचुः—हे सूत! अस्माकं मनांसि संशयसागरमध्ये निमग्नानि; यथा त्वया उक्तं, एतत् महदाश्चर्यम्, लोकविस्मयकारणम्। माधवस्य शिरः शरीरेण वियुक्तं परं गतं; तस्मात् हयाननः जातः, सर्वसृष्टिकर्ता जनार्दनः। तं देवं, यस्मिन् सर्वे देवाः आश्रिता, वेदः अपि स्तौति—स आदिदेवः, जगत्पतिः, सर्वकारणकारणम्। कथं तस्य शिरः तदा दैवयोगात् छिन्नम्? एतत् सर्वं विस्तारतः वद, विप्रश्रेष्ठ। सूत उवाच—सर्वे मुनयः सर्वतः श्रुत्वा, देवदेवस्य विष्णोः चरितं, परमतेजसः, कथयामि। कदाचित् दशसहस्रवर्षाणि घोरयुद्धं कृत्वा, नित्यः जनार्दनः क्लान्तः अभवत्। तस्मिन् पुण्यस्थले, भगवन् कमलासनं कृत्वा, सन्नद्धधनुः, तस्य ग्रीवायां धनुः स्थाप्य, भूमौ उपविष्टः। तस्य धनुषः अग्रे भारं स्थापयित्वा, लक्ष्मीपतिः निद्रां गतः; श्रमात् च दैवयोगात्, तत्र गाढनिद्रां प्राप। ततः कालेन, सर्वे देवाः इन्द्रपुरोगमाः, ब्रह्मशिवसहिताः, यज्ञकर्मणः सिद्ध्यर्थं सज्जाः अभवन्। ते सर्वे वैकुण्ठं गत्वा, यज्ञेशं जनार्दनं द्रष्टुं प्रययुः। तत्र तं न दृष्ट्वा, ज्ञानचक्षुषा तं गन्तव्यं ज्ञात्वा, भगवन्तं विष्णुं यत्र स्थितः, तत्र देवाः अगच्छन्। तत्र ते तं योगनिद्रया आविष्टं, अचेतनं, सर्वव्यापिनं विष्णुं दृष्ट्वा, तिष्ठन्ति स्म। सर्वेषु देवेषु तत्र स्थितेषु, जगत्पतौ सुप्ते, ब्रह्मरुद्रपुरोगमाः सर्वे देवाः चिन्तायाम् अपद्यन्त। तदा इन्द्रः उक्तवान्—‘किं कर्तव्यम्, देवश्रेष्ठाः? कथं निद्रा भङ्गः स्यात् इति सर्वे देवाः चिन्तयन्तु।’ तदा शम्भुः उक्तवान्—‘निद्राभङ्गे दोषः अस्ति, तथापि यज्ञकर्म सम्पादनीयम्, देवश्रेष्ठाः।’ तदा ब्रह्मणा परमेश्वरेण एकः वपः (वल्मीकोऽपि) सृष्टः—तेन तत्र भूम्नि स्थितस्य धनुषः अग्रभागः खादनीयः। तदा अग्रे खादिते, धनुः पतिष्यति; तदा देवेशस्य निद्रा नश्यिष्यति। ततः सर्वदेवानां कार्यं निष्कलङ्कं भविष्यति; चिरस्थायी देवेशः तं वपः आज्ञापयामास। तदा वपुः देवेशं प्राह—‘कथं देवस्य, जगद्गुरोः, निद्राभङ्गः करणीः?’ निद्राभङ्गः, कथाविच्छेदः, प्रिययोर् वियोगः, मातृपुत्रविभेदः च—एतेषां ब्रह्महत्यासमं पापं स्मृतम्। कथं तर्हि अहं देवेशस्य सुखहानिं करिष्यामि? किं फलं लभेयं, यस्य कृते पापं कुर्याम्? सर्वं जगत् स्वार्थेन प्रेरितं पापं करोति; अतः अहम् अपि स्वार्थाय एतत् कर्म करिष्यामि, खादिष्यामि च।