ब्रह्मा भगवन्तं विष्णुं विनयपूर्वकं पप्रच्छ—“भगवन्! सर्वस्य जगतः सृष्टिकर्ता अहं तव नाभिकमलं समुत्पन्नः। किमपि मत्परं किमपि देवतातिरिक्तं अस्ति चेत् तद्वद। त्वमेव सर्वस्य कारणं मूलं च; त्वमेव सृष्टिकर्ता, रक्षकः, संहर्ता च सर्वकर्मणाम् समर्थः। हे विश्वेश! मम इच्छया ह्यहं जगत्सृजामि, हरः च योग्यकाले तद्विनाशं करोति, स च सदा तवाज्ञया एव प्रवर्तते। सूर्यः गगने सञ्चरति, वायुः शुभाशुभं वहति, अग्निः दहति, वृष्टिः वर्षति—एषां सर्वेषां तवाज्ञया भवति। किंतु, भगवन्, त्वं कस्य देवस्य ध्यानं करोति? एष मे महदाश्चर्यं, त्रिषु लोकेषु त्वत्तः परं न कञ्चन पश्यामि। कृपया सन्देहं मम नाशय, भक्तोऽहं तव; सतां हि किञ्चिदपि न गुप्तं स्मर्यते।” इत्येवमुक्ते ब्रह्मणा, श्रीहरिः प्रजापतिं प्रत्युवाच—“श्रूयतां, ब्रह्मन्! यत्किंचिद् मम मनसि तत्ते कथयामि। ये देवाः, असुराः, मनुष्याश्च मां, त्वां, शिवं च सृष्टिस्थितिसंहारकारिणः जानन्ति, वेदविदः अपि त्वां सर्गकर्ता, मां पालनकर्ता, हरं संहारकर्ता इति विविच्य वदन्ति। सृष्टौ रजोगुणस्त्वयि, सत्त्वगुणो मयि, तमोगुणः रुद्रे प्रतिष्ठितः इति श्रूयते। एषां शक्तेः विना त्वं सृष्टिं कर्तुं न शक्नोषि, नाहं पालनं कर्तुं, न शंकरः संहारं कर्तुं शक्नोति। वयं सर्वे तस्याः शक्तेः परतन्त्राः, दृश्यादृश्ययोः सर्वत्र। यथोद्दाहरणं शृणु। शेषे अहं शय्यायां शयानः शक्तेः इच्छया कालानुसारं उत्तिष्ठामि। अहं तपश्चर्याम् अनुष्ठोमि, शक्त्याधीनः सदा; कदाचित् लक्ष्म्या सह विचरामि। कदाचित् दैत्यैः सह युद्धं करोमि, समस्तलोकभीषणं घोरं संग्रामं। धर्मज्ञ! त्वं स्वयमेव दृष्टवान्—यदा पुरा एकस्मिन्समुद्रे पञ्चसहस्रवर्षाणि मद्भुजयुद्धं जातम्। तत्र मदु-कैटभौ द्वौ दुष्टासुरौ कर्णमलसम्भूतौ, देवीकृपया एव निहन्ये। तदा परमकारणं न जानासि स्म? पुनः पुनः शक्तिस्वरूपं किमर्थं पृच्छसि? यदा यदा इच्छामि, तदा तदा कूर्मवराहसिंहवामनादिरूपेण समुद्रे विचरामि। न केनापि जीवेन स्वेच्छया तिर्यग्योनौ जन्म इच्छ्यते; न चाहं स्वेच्छया वराहरूपादिषु जातः। को वा लक्ष्यं परित्यज्य हीनयोनिषु गच्छति? गरुडपीठे उपविष्टः सन् महायुद्धं करोमि, शक्त्याधीनः। एकदा, अजात! मम शिरः धनुष्कोट्याः स्खलनात् पतितम्, तदा त्वं हयशिरः उत्तमशिल्पिना सह योजयः। तेनाहं हयाननः इति प्रसिद्धः; लोकस्मिन्स्मर्यते—यदि अहं स्वतन्त्रः स्याम्, कथं मम एवं विडम्बना स्यात्? अतः अहं स्वतन्त्रः नास्मि; शक्त्याधीनः सदा। अहं तां शक्तिमेव अनवरतं चिन्तयामि। पद्मसम्भव! एतत् परं न जानामि।” इति विष्णुना उक्तं ब्रह्मणः सन्निधौ। नारदः पुनः व्यासमुवाच—“एवमहमप्युक्तः। तस्मात् त्वमपि, कल्याणिन्, पुरुषार्थसिद्धये सन्देहं विना हृदयकमले देवीपादयुगलं पूजय। सा देवी ते सर्वं कामान् दास्यति।” एवं नारदवचः श्रुत्वा, सत्यवतीसुतो व्यासः भगवत्याः पादपद्मे मनः स्थाप्य, तपस्यर्थं पर्वतमगच्छत्। अथ हयग्रीवावतारकथायाम् ऋषयः सूतमूचुः—“भोः सूत! अस्माकं चेतांसि संशयसागरमग्नानि; यथा त्वया उक्तं, एष महदाश्चर्यं, लोकस्य विस्मयं जनयति। माधवस्य शिरः शरीराज्जगाम, तस्मात् हयग्रीवो जातः—सर्वसृष्टिकर्ता जनार्दनः। तं देवम्, यत्र सर्वे देवाः आश्रिताः, वेदापि स्तौति; स एव आद्यः देवः, जगन्नाथः, सर्वकारणकारणम्। कथं तस्य शिरः तदा दिव्यविधिना छिन्नम्? सर्वमेतत् विस्तारतः वद।” सूत उवाच—“शृण्वन्तु सर्वे मुनयः विष्णोः परमतेजसः देवदेवस्य चरितम्। कदाचित् दशसहस्रवर्षाणि घोरयुद्धं कृत्वा, अनन्तः जनार्दनः क्लान्तः अभवत्। तत्रैव शुभे स्थले, कोदण्डं बिभ्रद्, तस्य ग्रीवायाम् उपवेश्य, भूमौ उपविशत्। धनुषः अग्रे भारं स्थापयित्वा, लक्ष्म्याः पतिः निद्रां जगाम; क्लान्त्या च, दैवयोगेन, सुषुप्तिम् अवाप्तवान्। कालेन, सर्वे देवाः इन्द्रपुरोगमाः, ब्रह्मा-शिवसहिताः, यज्ञार्थं समारब्धवन्तः। ते सर्वे वैकुण्ठं गत्वा, यज्ञेश्वरं जनार्दनं द्रष्टुं प्रययुः। तं तत्र अदृष्ट्वा, ज्ञानचक्षुषा पश्यन्तः, विष्णोः स्थितिं विज्ञाय, तत्र गतवन्तः। तत्र तं भगवन्तं योगनिद्रया आक्रान्तं, अचेतनं, सर्वव्यापिनं विष्णुं दृष्ट्वा, देवाः तिष्ठन्ति स्म।