सर्वज्ञः व्यासः एकदा दुःखितः मनसि चिन्तयन् पुनः पुनः उक्तवान्—“यः पुरुषः पुत्रहीनः तस्य न भविष्यः, न च मनसि सुखम्; अतः कारणात् अहं दुःखितः अस्मि, तस्यैव चिन्तया पुनः पुनः मनसि व्यग्रः अस्मि। अद्य अहम् इच्छामि यं देवताम् तपसा सम्पूजयामि, यः कामानुग्राहकः स्यात्; एवं चिन्तया व्याकुलः त्वां शरणम् आगतः अस्मि। त्वं सर्वज्ञः महर्षिः, अतः शीघ्रं कथय, करुणासमुद्रः त्वम्—कं देवम् शरणं गच्छेयम्, यः मे पुत्रं दास्यति?” एवं व्यासेन पृष्टः, वेदविद् महर्षिः नारदः स्नेहेन कृष्णं विषयं व्यासाय उक्तवान्। नारदः उवाच—“हे भाग्यवान् पाराशर्य, यद् त्वया मम पृष्टम्, तत् पुरा मम पितरः मधुसूदनं पप्रच्छ। हरिं ध्यानसमाधौ स्थितम् दृष्ट्वा मम पितरः विस्मितः सन् श्रीनाथं जगत्पतिं पप्रच्छ। सः तं कौस्तुभमणिना दीप्तम्, शङ्खचक्रगदाधरम्, पीतवाससम्, चतुर्भुजम्, श्रीवत्सलक्षणेन वक्षसि शोभमानम् अपश्यत्। वासुदेवं जगत्पतिं, सर्वलोककारणम्, देवदेवं, जगद्गुरुम्, महातपस्यायाम् स्थितम् ददर्श। तदा ब्रह्मा उवाच—‘हे देवदेव, हे जगत्पते, हे त्रिकालस्वामिन्, किं कारणम् तपस्याम् स्थासि, जनार्दन? कस्य ध्यानम् करोषि?’ ब्रह्मणः विस्मयः अतिशयः—‘त्वं सर्वलोकनाथः, देवदेव, ध्यानं कुरुषे—अहो आश्चर्यं! अहं सर्वस्य सृष्टिकर्ता, तव नाभिकमलात् उत्पन्नः; किं तवातिरिक्तः कश्चन अस्ति? कथय, हे प्रभो, कः स देवः?’ ब्रह्मा पुनः उवाच—‘अहं जानामि, हे विश्वनाथ, त्वं सर्वस्य आदिः, कारणम्; त्वं सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता, संहारकर्ता, सर्वकार्यसमर्थः। हे महाभाग, मम इच्छया अहं जगत् सृजामि; हरः यथाकालम् संहारं करोति, सः अपि तव आज्ञया सदा कार्यं करोति। सूर्यः आकाशे गच्छति, वायुः शुभाशुभं वहति, अग्निः दहति, मेघः वर्षति—सर्वं तव आज्ञया, हे प्रभो। किन्तु त्वं कस्य देवस्य ध्यानं करोषि? एषा मम महती शंका; त्रिलोक्ये तवातिरिक्तः देवः न दृश्यते। दयया इदानीं कथय, हे पुण्यात्मन्, अहं तव भक्तः; स्मृतिः अस्ति, महान्तः न किञ्चित् गुप्तम् कुर्वन्ति।’ हरिः ब्रह्माणं श्रुत्वा उवाच—‘शृणु, हे ब्रह्मन्, यद् मम मनसि अस्ति तत् कथयामि। यद्यपि देवाः, असुराः, मनुष्याः त्वाम्, शिवम्, माम् सृष्टि-स्थिति-संहारकारणं जानन्ति, तथापि वेदविदः त्वम् सृष्टिकर्ता, अहम् पालनकर्ता, हरः संहारकर्ता इति विवेचनम् कुर्वन्ति। सृष्टौ रजः त्वयि, सत् मयि, तमः रुद्रे इति। तस्या शक्तेः विना त्वं सृष्टिं कर्तुं न शक्नोषि, न अहम् पालनम्, न शङ्करः संहारम्। सर्वे वयम् तस्या शक्तेः अधीनाः सदा; दृश्यादृश्ययोः, शृणु दृष्टान्तम्। शेषे अहं शयाने, पूर्णतः अधीनः; तस्या इच्छया यथाकालम् उत्तिष्ठामि, कालानुगतः। अहम् सदा तपस्यामि, तस्या अधीनः; कदाचित् लक्ष्म्या सह यत्र इच्छा तत्र भ्रमामि। कदाचित् दैत्यैः सह युद्धम् करोमि, घोरं युध्दं, यत्र सर्वलोकाः भीताः। त्वं धर्मज्ञः, दृष्टवान् यथा पुरा एकस्मिन् सागरे पञ्चसहस्रवर्षाणि हस्तयुद्धम् अकरवम्। तौ दुष्टौ असुरौ मधु-कैटभौ, कर्णशुष्कजौ, गर्वितौ, देवीकृपया हतौ। तस्मिन्नेव काले त्वं न जानासि परमकारणम्? हे महाभाग, किम् पुनः पुनः शक्तिरूपं पृच्छसि? यदा यदा इच्छामि, तदा मानवस्वरूपेण महासागरे विचरामि—कूर्मः, वराहः, सिंहः, वामनः, सर्वयुगे। कोऽपि जगति पशुजन्म इच्छति न; न च अहम् स्वेच्छया वराहादिरूपं गृहीत्वा जातः। कः लक्ष्यम् त्यक्त्वा अधमजन्म यथा मत्स्यः गच्छति? शय्यां त्यक्त्वा गरुडासनस्थः स्वातन्त्र्येन युद्धम् करोमि। हे अज, पुरा मम शिरः धनुर्बाणस्य स्खलनात् अग्रे पतितम्; तदा त्वं अश्वशिरः उत्तमशिल्पिना पुनः संयोजितवान्। अहम् हयाननः इति प्रसिद्धः, त्वं जगत्सृष्टिकर्ता असि। एषा लोकमध्ये उपहासः; यदि अहम् स्वातन्त्र्यवान् स्याम्, कथं स्यात्? अतः अहम् स्वातन्त्र्यवान् न; सदा शक्त्यधीनः अस्मि। सदा तां शक्तिं एव अनन्यं चिन्तयामि, ध्यानं करोमि। हे कमलज, अहम् ततोऽधिकं न जानामि।” नारदः पुनः उवाच—“एवं विष्णुना तव पुरतः उक्तम्। तथा अहम् अपि उक्तः, हे महर्षे। अतः त्वम् अपि, शुभात्मन्, पुरुषार्थसिद्धये, न संशयः, कमलहृदये देवीपादपद्मं पूजय। सा देवी तव यद् इच्छसि तत् दास्यति।” सूतः उवाच—एवं नारदवचनात् सत्यवत्याः पुत्रः व्यासः देवीपादपद्मे मनः निवेश्य तपस्यै पर्वतम् अगच्छत्। ऋषयः पुनः पप्रच्छन्—“हे सूत, यथा त्वया उक्तम्, एषा महती आश्चर्या, लोके विस्मयजननी। हयाननावतारकथा आरभ्यते। माधवस्य शिरः देहात् व्यपगतम्, ततः हयाननः उत्पन्नः, सर्वसृष्टिकर्ता जनार्दनः अभवत्।