सत्यवत्याः पुत्रः व्यासः, रोगेण क्लिष्टः मृत्युकाले भूमौ शयानः, पुत्राभावेन दुःखितः सन्तापेन च मनसा व्याकुलः अभवत्। स चिन्तयामास—मम गृहे महद् धनम्, नानाविधानि पात्राणि, एषः रम्यः प्रासादः च; एतेषां स्वामी कः भविष्यति इति। मृत्युकाले तस्य मनः शोकवशात् विचलितम्, तस्मात् नूनम् तस्य गति दुःखमयी, मनसि संमोहः अभवत्। एवं बहूनि विचार्य, सत्यवत्याः सुतः दीर्घं निश्वस्य, पुनः पुनः विषण्णः अभवत्। सः मनसि बहु समालोच्य, दृढनिश्चयेन मेरुशिखरे तपः कर्तुं गतवान्। तत्र सः चिन्तयामास—कं देवतां सम्पूजयेयम् येन वाञ्छितं वरं लभेय? विष्णुः, रुद्रः, देवानां पतिः, ब्रह्मा, सूर्यः, गणेशः, कार्तिकेयः, अग्निः, वारुणः वा—कं सम्पूजयेत् इति सः मनसा विचिन्तयामास। एवं चिन्तयतः तस्य तत्रैव महर्षिः नारदः, वीणां धारयन्, समाधिना स्थितः, आकस्मिकं आगतः। तं दृष्ट्वा व्यासः अतीव हृष्टः, तस्मै अर्घ्यं आसनं च अर्प्य, कुशलं पप्रच्छ। तस्य कुशलप्रश्नं श्रुत्वा, सः मुनिश्रेष्ठः अपृच्छत्—"कस्मात् त्वं दुःखितः, द्वैपायन? कथय।" व्यासः उवाच—"पुत्रहीनस्य पुरुषस्य न भविष्यः, न च मनसि सुखम्; एतेन कारणेन अहं दुःखितः, पुनः पुनः एतद् चिन्तयामि। अद्य अहं कञ्चित् देवतां तपसा सम्पूज्य वाञ्छितं वरं प्रार्थयितुम् इच्छामि; एवं विचारयन्, त्वाम् शरणं प्राप्तः। त्वं सर्वज्ञः महर्षिः; अतः शीघ्रं ब्रूहि, दयासिन्धो, कस्य देवस्य शरणं गच्छेयम् येन पुत्रं लभेय।" सूतः उवाच—एवं पृष्टः व्यासेन, नारदः वेदविद् स्नेहेन तस्मै कृष्णकथां सम्यक् अवोचत्। नारदः उवाच—"भाग्यवन् पराशरात्मज, यत् त्वया मम पृष्टम्, तत् पूर्वं मम पितरः अपि मधुसूदनं पप्रच्छ। हरिं ध्यानपरं दृष्ट्वा, मम पितरः विस्मितः भूत्वा श्रीनाथं जगन्नाथं अपृच्छत्।" "सः कौस्तुभमणिना दीप्तं, शङ्खचक्रगदाधरं, पीताम्बरधरं, चतुर्भुजम्, श्रीवत्सलाञ्छनं च वक्षसि, वासुदेवं जगन्नाथं सर्वकारणं, देवदेवं, जगद्गुरुं, तपश्चर्यायाम् स्थितं अपश्यत्।" "ब्रह्मा उवाच—'देवदेव, जगन्नाथ, भूतभव्यभविष्यपत्, जनार्दन, किमर्थं तपः करोषि? कस्य ध्यानं करोषि?'" "'मम एषः महद् विस्मयः—त्वं सर्वलोकनाथः, देवदेव, तत्रापि ध्यानपरः; किम् अत्र अद्भुततरम्?'" "'अहं सर्वस्य स्रष्टा, तव नाभिकमले जातः; किम् त्वत्तः परोऽस्ति? ब्रूहि, देव, कोऽसौ देवता?'" "'जानामि, जगन्नाथ, त्वं सर्वस्य मूलं कारणं च; त्वं स्रष्टा, पालकः, संहर्ता च सर्वकर्मसु समर्थः।'" "'मम इच्छया अहं विश्वं सृजामि, हरः यथाकालम् विनाशं करोति, सः अपि सदा तव आज्ञया एव आचरति।'" "'सूर्यः व्योम्नि भ्रमति, वायुः शुभाशुभं वहति, अग्निः दहति, मेघः वर्षति—सर्वं तव आज्ञया, प्रभो।'" "'किंतु त्वं कस्य देवस्य ध्यानं करोषि? एष मे महद् संशयः; त्रिषु लोकेषु त्वत्तः परो देवो न दृश्यते।'" "'करुणया कथय, पुण्यश्लोके, भक्तोऽहम्; महात्मानः गूढं न कुर्वन्ति इति स्मर्यते।'" "तस्य वचनं श्रुत्वा, हरिः प्रजापतिं प्रोवाच—'शृणु, ब्रह्मन्, यद् मम मनसि, तत् कथयामि।'" "'जनाः—देवाः, असुराः, मनुष्याः—त्वां, शिवं, माम् च सृष्टिस्थितिसंहारकारणानि इति जानन्ति।'" "'त्वं स्रष्टा, अहं पालकः, हरः संहर्ता—इति वेदविद्भिः उक्तम्, स्वशक्त्युपाधिसम्बन्धेन।'" "'सृष्टौ रजःत्वं त्वयि, सत्त्वं मयि, तमः रुद्रे इति प्रकीर्तितम्।'" "'सा शक्तिः विना त्वं सृष्टिं कर्तुं न शक्नोषि; न अहं पालनं, न शंकरः संहारं कर्तुं शक्नुमः।'" "'वयं सर्वे, प्रभो, तस्याः सदा अधीनाः; दृश्यादृश्ययोः, एकं दृष्टान्तं शृणु।'" "'शेषे अहं शय्यायाम् शयानः, पूर्णतः अधीनः; तस्याः इच्छया एव कालेन समुत्थाय स्वकार्यं करोमि।'" "'सदा अहं तपः करोमि, तस्याः अधीनः; कदाचित् लक्ष्म्या सह यथाकामं विचरामि।'" "'कदाचित् दैत्यैः सह घोरं युद्धं करोमि, येन सर्वलोकाः कम्पन्ते।'" "'धर्मज्ञ, त्वम् अपि दृष्टवान् यत् पुरा एकस्मिन् सागरे पञ्चसहस्रवर्षाणि हस्तयुद्धं कृतम्।'" "'मधु-कैटभौ द्वौ दुष्टासुरौ, कर्णमलोत्थौ, गर्वितौ, देवीप्रसादेन हतौ।'" "'तदा त्वं न जानासि परं कारणम्? महाभाग, पुनः पुनः किमर्थं शक्तिरूपं पृच्छसि?'" "'यदा यदा इच्छामि, तदा मानवदेहम् आश्रित्य, कूर्मरूपेण, वराहरूपेण, नृसिंहरूपेण, वामनरूपेण वा, महोदधौ विचरामि, सर्वयुगेषु।'" "'कोऽपि न जन्तुः स्वेच्छया तिर्यग्योनौ जन्म इच्छति; न अहम् अपि स्वेच्छया वराहरूपादिषु जातः।