सत्यवतीपुत्रः व्यासः तद् अद्भुतं बालपक्षिणां स्नेहप्रदर्शनं दृष्ट्वा, चिन्तायाम् आकुलितः अभवत्। तस्य मनसि गम्भीरं विचारयन्, व्यासः इदं चिन्तयामास—यदि पशुषु अपि तादृशः पुत्रस्नेहः दृश्यते, तर्हि मानवाः सेवाफलाकाङ्क्षिणः तं स्नेहं कुर्वन्ति, एषु किम् आश्चर्यं? किं पक्षिणौ पुत्रस्य विवाहं, सुखसाधनं, आयोजयिष्यतः? नववध्व्या मुखं दृष्ट्वा, किम् हृष्टौ भविष्यतः? अथवा वृद्धावस्थायां पुत्रः धर्मिष्ठः, पक्षिणां यथायोग्यं, पितरौ सेविष्यति? अथवा धनं प्राप्त्वा तौ तृप्तौ करिष्यति? वा शास्त्रानुसारं तयोः अन्त्यकर्मणि, विधिवत्, सम्पादयिष्यति? वा गयायां गत्वा, पितृयज्ञं जलदानं च विधिपूर्वकं करिष्यति? इह लोके, पुत्राङ्गस्य आलिङ्गनं, विशेषतः तस्य पालनं, परमं सुखं इति प्रसिद्धम्। यस्य पुत्रः नास्ति, तस्य न भविष्यः, न स्वर्गः; पुत्रं विना, परलोकगमनाय उपायः नास्ति। मनुना अन्यैः ऋषिभिः धर्मशास्त्रेषु उक्तम्—पुत्रवान् स्वर्गं प्राप्नोति, पुत्रहीनः कथं नु प्राप्नोति। एषा प्रत्यक्षं दृश्यते, अनुमानात् न स्थाप्यते; पुत्रवान् पापात् मुक्तः भवति—एषा सनातनः उपदेशः। रोगे, मरणकाले, भूमौ शयाने, पुत्रहीनः पुरुषः शोकयुक्तः, चिन्तायाम् आकुलः भवति। सः चिन्तयति—मम गृहं धनसम्पन्नं, नानाविधानि पात्राणि, रम्यं गृहम्—कः तस्य स्वामी भविष्यति? मरणकाले, तस्य मनः शोकसन्तप्तं, तस्मात् निश्चितं तस्य दैवम् दुःखमयम्, मनः अत्यन्तं भ्रमितम्। एवं बहुशः विचार्य, सत्यवतीपुत्रः व्यासः दीर्घं श्वसन्, शोकग्रस्तः अभवत्। मनसि गम्भीरं चिन्तनं कृत्वा, दृढनिश्चयः कृतवान्, मेरुशिखरे तपस्यां कर्तुं गतः। तत्र सः विचारयामास—कं देवतां उपास्येयम्? कः वरप्रदाता, इच्छितं फलम् दातुं समर्थः? विष्णुं वा, रुद्रं वा, देवेशं ब्रह्माणं वा, सूर्यं, गणेशं, कार्तिकेयम्, अग्निं, वरुणं वा? एवं चिन्तयन्, महान् मुनिः नारदः, वीणां धारयन्, मनः शान्तः, तत्र यदृच्छया आगतः। तम् दृष्ट्वा, सत्यवतीपुत्रः व्यासः अतिव प्रसन्नः अभवत्; जलं पाद्यं आसनं च प्रदाय, नारदस्य कुशलं पप्रच्छ। तस्य कुशलप्रश्नं श्रुत्वा, श्रेष्ठः मुनिः नारदः व्यासं पप्रच्छ—"किं कारणं तव चिन्तायाः, द्वैपायन? कथय।" व्यासः उवाच—"पुत्रहीनस्य पुरुषस्य न भविष्यः, न च मनसि सुखम्; अतः अहम् दुःखितः, पुनः पुनः तं विषयं चिन्तयामि।" "अद्य तपसा कञ्चित् वरदं देवतां प्रसादयितुम् इच्छामि; अतः तस्य चिन्तया, तव शरणं प्राप्तवान्।" "त्वं सर्वज्ञः, महर्षिः; तस्मात् शीघ्रं कथय, करुणासिन्धो, कस्य देवस्य शरणं गच्छेयम्, यः मे पुत्रं दास्यति?" सूतेन उक्तम्—एवं पृष्टः व्यासेन, नारदः वेदविद्, स्नेहपूर्णः कृष्णं विषयं तस्य प्रति उवाच। नारदः उवाच—"भाग्यवान् पराशरपुत्र, यद् त्वया पृष्टम्, तमेव प्रश्नं मम पितरः माधुसूदनं पप्रच्छ।" "हरिं ध्यानस्थं दृष्ट्वा, मम पितरः विस्मितः अभवत्, लोकनाथं देवेशं पप्रच्छ।" "सः कौस्तुभमणिना दीप्तम्, शङ्खचक्रगदाधरम्, पीतवस्त्रं, चतुर्भुजम्, श्रीवत्साङ्कं हरिं ददर्श।" "वासुदेवं, जगन्नाथं, सर्वकारणम्, देवदेवं, लोकगुरुम्, महातपस्यं ददर्श।" ब्रह्मा उवाच—"देवदेव, विश्वनाथ, त्रिकालस्वामिन्, किं तपस्यसि, जनार्दन? कस्य उपरि ध्यानम् कुरुषे?" "मम विस्मयः अतिव महान्—त्वं सर्वलोकनाथः, देवेशः, परं तव ध्यानं—किम् इतः अधिकं आश्चर्यं?" "अहं सर्वस्य स्रष्टा, तव नाभिकमलात् जातः; कः तवातिरिक्तः देवः? कथय, प्रभो, कः स देवः?" "अहं जानामि, विश्वनाथ, त्वं सर्वस्य मूलम्, कारणम्; त्वं स्रष्टा, पालकः, संहर्ता, सर्वकार्येषु समर्थः।" "महान् राजन्, मम इच्छया अहं जगत् सृजामि; हरः समये संहरति, सः अपि तव आज्ञया सर्वदा कार्यं करोति।" "सूर्यः आकाशे गच्छति, वायुः शुभाशुभं वहति, अग्निः दहति, मेघः वर्षति—सर्वं तव आज्ञया, प्रभो।" "किं त्वं कस्य देवस्य ध्यानं कुरुषे? एषा मम महती शंका; त्रिलोक्ये तवातिरिक्तः देवः न दृश्यते।" "दया कृत्वा, अधुनैव कथय, धर्मज्ञ, अहं तव भक्तः; स्मर्यते, महान्तः किञ्चित् न गुप्तयन्ति।" तस्य वचनं श्रुत्वा, हरिः प्रजापतिं प्रति उवाच—"श्रूयतां, ब्रह्मन्, यद् मे मनसि।" "जनाः—देवाः, असुराः, मनुष्याः—त्वां, शिवं, माम् च सृष्टिपालनसंहारकारणं जानन्ति।" "त्वं स्रष्टा, अहं पालकः, हरः संहर्ता—एवं वेदविद्भिः तत्तत् शक्तिभिः कार्याणि कल्प्यन्ते।" "विश्वसृष्टौ रजःशक्ति: त्वयि, सत्त्वशक्ति: मयि, तमःशक्ति: रुद्रे इति श्रूयते।" एवं सत्यवतीपुत्रस्य व्यासस्य पुत्रलाभार्थं तपस्याः आरम्भः, नारदस्य आगमनः, तस्य कृष्णसम्बन्धी उपदेशः, तथा ब्रह्मणः हरिं प्रति प्रश्नः, हरिणा तस्य उत्तरम् च, शास्त्रानुसारं, क्रमशः, प्रकटितम्।