शृणु, भगवन्, दिव्यपुराणस्य शुद्धश्रवणेन हृदयगुहायां सदा जागरूकस्य साधोः, या ज्ञानधारा गुणातीतास्ति, या हरिहरादिभिरप्यलभ्या, सा ध्याननिष्ठया प्रियतमा साक्षात् स्फुरति। मानवजन्मनः सम्पूर्णाङ्गत्वं सागरतरिण्याः नौः समं, यः च भाग्येन पुराणपाठकं लभते, स तु दुर्बुद्धिः पुरुषः, यदि तस्य श्रवणं न करोति, तदा निश्चितं सा सुखदायिनी पुराणनदी तस्य भाग्ये नश्यति। मनुष्यत्वे द्वौ कर्णौ लब्ध्वा, यः सर्वदा परदोषकथायां रागेण श्रवणं करोति, किंतु अमृतनिधिं सर्वपुरुषार्थदायिनीं शुद्धपुराणकथां न शृणोति, स कथं नष्टो न स्यात् पृथिव्यां? एवं पुराणश्रवणस्य माहात्म्यं निशम्य, मुनयः सुतस्य शुकस्य जन्मसम्बन्धं जिज्ञासयन्तः सूतमिदं पप्रच्छुः— "भद्र, व्यासस्य का भार्या शुकस्य जन्मस्थली जाता? कथं वा, केन वा, किमाकारः सः पुराणसमूहः कीर्तितः?" "त्वया उक्तं, शुकः न गर्भात् जातः, दिव्यायाः च सम्भूतः—अत्र नः महद्भ्रमः जातः, तदेतत् विस्तरेण वद।" "श्रुतं च, शुकः योगी पूर्वं गर्भे स्थितः—कथं सः विस्तीर्णं पुराणं जगौ?" ततोऽब्रवीत् सूतः—"एकदा सरस्वत्याः तटे व्यासः सत्यवत्याः सुतः स्वाश्रमे द्वौ पक्षिणौ बालकौ दृष्ट्वा विस्मयं जगाम। तत्र नेष्टे नवजातं पक्षिशावकं, अण्डकवचात् विमुक्तं, शोभनदर्शनं, ताम्रचञ्चुं, शुभाङ्गं, विहीनपक्षारम्भं च ददर्श। तौ पक्षिणौ, तृणाद्यन्नेषणायाम् एकचित्तौ, श्रमेण तस्य शावकस्य विवृतमुखे पुनः पुनः तृणाद्यन्निक्षेपे निष्ठितौ। हर्षेण तौ स्वदेहं तस्याङ्गेषु समर्प्य, स्नेहेन तस्य मुखमण्डले चुम्बनं चक्रतुः। तदद्भुतं पक्षिस्नेहावलोकनात् व्यासः चिन्ताग्रस्तः सन्, मनसा विचारमकरोत्—"यदि पशुष्वपि स्वसुतस्नेहः दृश्यते, तर्हि मनुष्याणां सेवाफलाकांक्षया तादृशं किमाश्चर्यं?" "किं एते पक्षिणौ स्वशावकस्य विवाहं विधास्यतः, तस्य सुखसाधनाय, वधूमुखदर्शनात् प्रमुदितौ भविष्यतः? अथवा वृद्धावस्थायां पुत्रः धर्मिष्ठः पक्षिप्रकारेण पितरौ सेविष्यति? अथ सम्पद्भिः पितरौ तर्पयिष्यति? अथ यथाविधि तयोः श्राद्धक्रियामपि करिष्यति? किं वा, गयायां पितृकृत्यं विधाय, यथाविधि पितृतीर्थोदकं दास्यति? अस्मिन्संसारे सुताङ्गसङ्गः, विशेषतः तस्य पालनं, परमं सुखमिति श्रूयते। अपुत्रस्य न भविष्यं, न स्वर्गः; पुत्रं विना परलोकगमनोपायोऽपि नास्ति। मन्वादिभिर्धर्मशास्त्रेषु उक्तम्—पुत्रवतः स्वर्गलाभः, अपुत्रस्य तु कदापि न। इदं प्रत्यक्षदृष्टं, अनुमानतः न; पुत्रवतः पापविमोचनं, एष सनातनः धर्मः। रोगेण पीडितस्य, मृत्युकाले भूमौ पतितस्य, अपुत्रस्य पुरुषस्य चिन्ता दुःखमय्येव। 'मम गृहे महद्द्रव्यं, नानाविधानि पात्राणि, एष रम्यः प्रासादः—कः तस्य स्वामी भविष्यति?'—इति स चिन्तयति। मरणे तस्य मनः शोकग्रस्तं, मोहवशात् तस्य गतिः दुःखमयी निश्चितम्। एवं बहुशः चिन्तयित्वा सत्यवत्याः सुतः दीर्घं निश्वस्य, विषण्णचित्तः अभवत्। मनसि गाढं विचिन्त्य, दृढनिश्चयपूर्वकं, सः मेरुपर्वतसमीपे तपः कर्तुं गतः। तत्र सः चिन्तयितुं प्रारब्धवान्—"कं देवतां सम्पूजयेयं या वरप्रदानकुशलाः, इच्छितार्थप्रदायिनी?" "किं विष्णुं, रुद्रं, सुरनाथं, ब्रह्माणं, सूर्यं, गणेशं, कार्तिकेयम्, अग्निं, वरुणं वा उपासेयम्?" एवं चिन्तयतः, तत्रैव महर्षिः नारदः, वीणाधरः, समाधिस्थः, संयोगेन आगतः। तम् दृष्ट्वा, सत्यवत्याः सुतः व्यासः हृष्टः सन्, अर्घ्यपाद्यासनं दत्वा, कुशलं पप्रच्छ। सौजन्येन पृष्टः, स मुनिवरः व्यासं पप्रच्छ—"कस्मात् त्वं दुःखितः, द्वैपायन? वद।" व्यास उवाच—"अपुत्रस्य न भविष्यं, नान्तःसुखं; अत एव अहं शोकग्रस्तः, पुनः पुनः चिन्तयामि।" "अद्य कञ्चित् वरप्रदं देवतां तपसा सम्पूजितुम् इच्छामि; अतः चिन्तया पीडितः त्वामाश्रितवान् अस्मि।" "त्वं सर्वज्ञः, महर्षे, अतः शीघ्रं वद, दयासिन्धो—कं देवतां शरणं गच्छेयम्, यः पुत्रं दास्यति?" इत्युक्ते व्यासेन, नारदः वेदविदां श्रेष्ठः, स्नेहेन कृष्णकथां तस्योक्तवान्। नारद उवाच—"भाग्यवन् पराशरात्मज, यद् यद् त्वया मम पृष्टं, तत् पूर्वं मम पितरः मधुसूदनं पप्रच्छ।" "हरिं ध्याननिष्ठं दृष्ट्वा, मम पितरः विस्मितः सन्, जगन्नाथं देवेश्वरं पप्रच्छ।" "स तम् कौस्तुभमणिविभूषितं, शङ्खचक्रगदाधरं, पीताम्बरधरं, चतुर्भुजं, श्रीवत्सलाञ्छनं च दृष्टवान्।" "स वासुदेवं, जगदाधारं, देवदेवं, लोकगुरुं, घोरतपस्यनिष्ठं अपश्यत्।" ब्रह्मोवाच—"देवदेव, जगन्नाथ, भूतभव्यभविष्यनाथ, किमर्थं त्वं तपस्यसि, जनार्दन? कस्य ध्यानं करोति?" "मम विस्मयः महती—त्वं सर्वलोकनाथः, देवदेव, तव ध्याननिष्ठा—किं अतः अद्भुततरम्?" इति।