एकोनविंशे कल्पे अत्रिर्नाम महर्षिः, ततः गौतमः, एकविंशे तु उत्तमः हर्यात्मा इति प्रसिद्धः। ततो वेनः, वाजश्रवाः, सोमः, अमुष्यायणः, तृणबिन्दुः, व्यासः, ततः भार्गवः; ततो शक्तिः, जातुकर्ण्यः, कृष्णद्वैपायनः च—एवं अष्टाविंशति ऋषयः श्रुताः मया। कृष्णद्वैपायनात् मया भगवत्पुराणं श्रुतम्—यत् पावनं, सर्वदुःखराशिनाशनं, श्रीमत् भगवतमिति प्रसिद्धम्। एतत् पुराणं सर्वकाममोक्षदं, वेदार्थशोभितं, सर्वशास्त्रसारानन्दकरं, मुक्तिकामैः सदा प्रीयते। व्यासः तद् पुण्यतमं पुराणं रचयित्वा, स्वसुते महात्मनि शुके विरक्ते, यः अग्निकुण्डसमुत्पन्नः इति ज्ञात्वा, तस्मै उपदिष्टवान्। अहं तत्रैव व्यासमुखात् महर्षिभ्यश्च, गुरोः कृपया, पुराणसर्वरहस्यं यथावत् श्रुतवान्, प्रापितवान् च। सूतेन पृष्टे, तत्रैव द्वैपायनः सर्वाणि पुराणरहस्यानि प्रकाशयामास; तं योनिरेहितं, अद्भुतबुद्धिं, महाबलिनं तस्मात् मया श्रुतम्। मानुषेषु श्रेष्ठः शुकः, संसारसागरं दुःखदं तीर्तुमिच्छन्, भगवत्पुराणं कथारत्नाकरं, देवपादामृतसम्भूतं, प्रेम्णा शृण्वन्, सदा मुक्तिं प्राप्नोति; कः वा तद् श्रुत्वा कलिकाले भयात् न मुच्येत? पापिष्ठतमोऽपि, वेदधर्मशीलशून्यः, यः केनचित् उपायेनापि एतत् परमं पुराणं शृणोति, स इह भोगान् भुक्त्वा, अन्ते योगिगम्यं, भगवन्नामलक्षणं, अचलं पदं प्राप्नोति। गुणातीतं तद्विज्ञानं, यत् हरिहरादिभिरपि दुर्लभं, साधुभिः प्रियं, ध्यानगम्यम्, तद् हृदयगुहायां जायते, यस्य सदा शुद्धपुराणश्रवणं भवति। मानवशरीरं समस्ताङ्गसम्पन्नं, संसारसागरतीरणाय नौः, पुराणकथकः च लब्धः, स चेत् मूढः तद् श्रवणं न करोति, तर्हि स भाग्यवशात् सुखदं पुराणं नष्टं करोति। यस्य मानवे जन्मनि द्वौ कर्णौ लब्धौ, स च परदोषकथनं सदा शृणोति, न तु शुद्धपुराणं, सर्वपुरुषार्थदं, अमृतनिधिं; स कथं नष्टो न स्यात्? ऋषय ऊचुः—सौम्य, व्यासस्य कस्यां पत्न्यां शुकः जातः? कथं, केन, कस्य रूपेण, एषा उत्तमा पुराणसंहिता शुकद्वारा कीदृशं श्राविता? त्वं शुकं योनिरेहितं, दिव्यसम्भूतं च उक्तवान्; अत्र महद् संदेहं, तत्त्वेन वद। श्रूयते हि शुकः महातपाः पूर्वं गर्भस्थो योगी आसीत्; कथं चैतत् विस्तीर्णं पुराणं तेन श्रावितम्? सूत उवाच—एकदा सरस्वत्याः तीरे, सत्यवत्याः सुतः व्यासः, स्वाश्रमे द्वौ शुक्लपक्षौ पक्षिणौ दृष्ट्वा विस्मयं जगाम। तत्र ककुदे जातं नवजातं पक्षिशावकं, तुण्डं ताम्रवर्णं, शुभाङ्गं, अपक्षं, सस्मराम। तौ पक्षिणौ, अन्नार्जनाय पूर्णनिष्ठौ, तस्य शावकस्य विवृतमुखे पुनः पुनः अन्नं निपातयामासतुः। हर्षेण, तौ स्वाङ्गानि शावकाङ्गेषु सम्लक्षयामासतुः, स्नेहेन च तस्य मुखे चुंबनं चक्रतुः। तद् अद्भुतं पक्षिस्नेहप्रदर्शनं दृष्ट्वा, व्यासः चिन्तार्णवे मग्नः, मनसा विचारयामास। पशुषु अपि यः पुत्रस्नेहः दृश्यते, तत्र मानुषेषु, सेवाफलाकाङ्क्षया, न किमपि आश्चर्यम्। किं तौ पक्षिणौ शावकस्य विवाहं विधास्यतः, यः सुखोपायः, नववधूमुखं दृष्ट्वा प्रमुदितौ भविष्यतः? वा, जरागते, पुत्रः धर्मिष्ठः, पितरौ पुण्यार्थं सेविष्यते, पक्षिणां यथोचितम्? वा, धनं प्राप्य, पितरौ तृप्तौ करिष्यति? वा, नियोजितानुक्रमेण श्राद्धादिकं करिष्यति? वा, गयायां पितृयज्ञं कृत्वा, आपः प्रदास्यति? संसारे, पुत्राङ्गसंलग्नता, तस्य पालनं च, परमानन्दरूपेण कथ्यते। अपुत्रस्य न किञ्चित् गतिः, न स्वर्गः; पुत्रं विना परलोकसाधनं नास्ति। मनुना चान्यैश्च ऋषिभिः धर्मशास्त्रेषु उक्तम्—पुत्रवान् स्वर्गं गच्छति, अपुत्रः न कदाचन। एतदिह प्रत्यक्षं दृश्यते, न तु अनुमानात्; पुत्रवान् पापात् विमुच्यते—एषा सनातनी नीतिरेषा। रोगे, मृत्युकाले च, भूमौ शयानः, अपुत्रः मनुष्यः चिन्तार्णवे निमग्नः, दुःखितः। 'मम गृहे महद्द्रव्यं, नानाविधानि पात्राणि, एषा रम्या गृहशाला—कः तस्य स्वामी भविष्यति?' इति स चिन्तयति। मृत्युकाले, तस्य मनः शोकसमाकुलं भवति; तस्मात्, नूनं तस्य दारुणी गतिर्भवति, मनः संमोहितं हि। एवं बहुधा चिन्तयित्वा, सत्यवत्याः सुतः व्यासः, दीर्घं निश्वस्य, विषण्णचित्तः अभवत्। मनसा बहुधा विचिन्त्य, दृढनिश्चयः कृत्वा, स मेरुशिखरं तपः कर्तुं जगाम। तत्र, मनसा चिन्तयामास—कं देवताम् उपासेय, यः वरदः, कामान् दातुं क्षमः? विष्णुं वा, रुद्रं, देवानां पतिं, ब्रह्माणं, सूर्यं, गणेशं, कार्तिकेयं, अग्निं, वरुणं वा? एवमेकदा चिन्तयतः, तत्र नारदः महर्षिः, वीणां धारयन्, समाधिस्थचित्तः, आकस्मिकं आगतः। तं दृष्ट्वा, सत्यवत्याः सुतः व्यासः, परमं हृष्टोऽभवत्; अर्घ्यपाद्यं आसनं च प्रदाय, तस्य कुशलं पप्रच्छ। तस्य कुशलप्रश्नं श्रुत्वा, स ऋषिसत्तमः व्यासं पप्रच्छ—'हे द्वैपायन, किमर्थं त्वं चिन्तया क्लिष्टोऽसि? मम आख्याहि।