स्त्रीणां शूद्राणां च तथा द्विजातीनां तु येऽधिकारिणो वेदश्रवणाय न सन्ति, तेषां हितार्थं पुराणानि निर्मितानि इति। अस्मिन्मङ्गले सप्तमे वैवस्वते मन्वन्तरे, यदा अष्टाविंशे द्वापरे सम्प्राप्ते, तदा सत्यवत्याः सुतः धर्मवित् भगवतः व्यासः मम गुरुः, नवमेऽत्रैकविंशतितमे चक्रे द्रौणिर्भविष्यति व्यासः। एवं पूर्वं सप्तविंशतिः व्यासाः जाताः, ते च महात्मानः प्रतियुगे पुराणसंहिताः सम्यग् उक्तवन्तः। ततः ऋषयः ऊचुः—“भाग्यवन् सुत! के पूर्वेषु युगेषु व्यासाः जाताः? के च द्वापरे द्वापरे पुराणवक्ता अभवन्?” इति। सुतः प्रत्युवाच—“प्रथमद्वापरे स्वयंभू एव वेदान् व्यासयामास; द्वितीयद्वापरे प्रजापतिः व्यासकार्यं अकरोत्। तृतीयद्वापरे उशना व्यासः, चतुर्थे बृहस्पतिः, पञ्चमे सविता, षष्ठे मृत्युः, सप्तमे मघवान्, अष्टमे वसिष्ठः स्मृतः, नवमे सारस्वतः, दशमे त्रिधामा, एकादशे त्रिवृषः, ततः भरद्वाजः, त्रयोदशे अन्तरिक्षः, चतुर्दशे धर्मः, पञ्चदशे त्रैय्यरुणिः, षोडशे धनञ्जयः, सप्तदशे मेधातिथिः, अष्टादशे व्रती, नवदशे अत्रिः, विंशतितमे गौतमः, एकविंशतितमे उत्तमः हरीात्मा इति प्रसिद्धः। ततः वेनः, वाजश्रवाः, सोमः, अमुष्यायणः, तृणबिन्दुः, व्यासः, ततः भार्गवः; अनन्तरं शक्तिः, जातुकर्ण्यः, ततः कृष्णद्वैपायनः—एते अष्टाविंशतिः व्यासाः श्रुताः मया यथाक्रमम्। एवं कृष्णद्वैपायनात् अहं भागवताख्यं पुराणं श्रुतवान्—तत् पुण्यं, सर्वदुःखराशिनाशनं, काममोक्षप्रदं, वेदार्थालङ्कृतं, सर्वशास्त्रसारानन्दं, मुक्तिकामेषु नित्यप्रियं च। व्यासः तद् परममङ्गलं पुराणं रचितवान्, तच्च महात्मने शुकाय, अग्निसम्भवाय, वैराग्ययुक्ताय पुत्राय उपदिष्टवान्। अहं तत्रैव व्यासमुखात् महर्षीणां च कृपया, गुरोः करुणासिन्धोः प्रसादात्, सम्पूर्णं पुराणरहस्यं यथावत् श्रुतवान्, प्राप्तवान् च। सुतः पृष्टे, तत्रैव द्वैपायनः सर्वाणि पुराणरहस्यानि प्रकाशयामास; अहं तस्मात् अद्भुतबुद्धेः, अजन्मनः महात्मनः श्रुतवान्। सर्वेषां नरश्रेष्ठः शुकः, संसारसागरं दुस्तरं तीर्तुमिच्छन्, भक्त्या मनसा तदद्भुतं भागवतं कथासमृद्धं, देवपादामृतं, प्रेम्णा शृणोति स्म; तस्मिन् शृण्वति, कः न मुच्येत कलिकाले भयात्? पापिष्ठतमः अपि, वेदधर्माचरणरहितः, यः केनापि हेतुनाऽपि एतत् परमं पुराणं शृणोति, स इह भोगैः समृद्धः स्यात्, अन्ते च भगवन्नामलक्षितं योगिसाध्यं पदं प्राप्नोति। सदा शुद्धं पुराणं शृणोति यः, तस्य हृदयगुहायां गुणातीतं ज्ञानं, यत् हरिहरादिभिरपि दुर्लभं, साधुभिः प्रियतमं, ध्यानगम्यम्, उदेति। मनुष्यत्वं सम्पूर्णाङ्गत्वं संसारतरणाय नौः, वक्तारं च लब्ध्वा, यः न शृणोति, स दुर्भाग्येन मोहितः, सुखदं पुराणं नष्टवान्। मनुष्यजन्मनि द्वौ कर्णौ लब्ध्वा, यः परदूषणकथायामेव रतः, न तु शुद्धपुराणश्रवणे, स कथमिह नष्टो न भवति? ततः ऋषयः पुनरूचुः—“सौम्य! व्यासस्य कस्यां पत्न्यां शुकः जातः? कथं च, केन च, कस्य प्रकारेण एषा पुराणसंहिता प्रवक्ता?” इति। “त्वं शुकस्य योनिरेव नास्तीत्यपि, दिव्यसम्भवोऽपि इति च उक्तवान्; अत्रास्माकं महान् संशयः, तत्त्वेन वद।” “श्रुतम् अस्ति यत् शुकः महातपाः पूर्वं गर्भस्थ एव योगी आसीत्; कथं चायं विस्तीर्णः पुराणः तेन प्रवक्ता इति?” सूतः उवाच—“कदाचित् सरस्वत्याः तीरे, सत्यवत्याः सुतः व्यासः, स्वाश्रमे द्वौ शुक्लकपोतकौ दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। तत्र कुटिरे, नवजातः पक्षिशावकः, अण्डकवचात् मुक्तः, ताम्रचूडः, शुभलक्षणयुक्तः, विहङ्गशावकः, न तु पिच्छारम्भविहीनः, दृष्टः। तौ पक्षिणौ सर्वदा अन्नान्वेषणनिरता, श्रमेण च, तस्य शावकस्य विवृतमुखे पुनः पुनः अन्नं स्थापयतः। हर्षेण, तौ स्वशरीरं शावकाङ्गेषु समर्पयतः, स्नेहेन च तौ शावकस्य सुन्दरं वदनं चुम्बतः। तद् अद्भुतं पक्षिस्नेहदर्शनं दृष्ट्वा, व्यासः चिन्तासमाकुलः, मनसि विचारयामास। ‘यदि पशुष्वपि पुत्रे स्नेहः दृश्यते, तर्हि मानवेषु कर्मफलाकाङ्क्षिषु किमुत?’ इति। ‘किं एते पक्षिणौ शावकस्य विवाहं करिष्यतः? तस्य सुखाय, नववध्वाः मुखं दृष्ट्वा हर्षितौ भविष्यतः?’ ‘वा, वृद्धावस्थायाम्, पुत्रः धर्मिष्ठः, पितरौ सेव्यते, पक्षिणां धर्मेण?’ ‘वा, धनं प्राप्य, तौ पितरौ तर्पयिष्यति? वा, नियोगेन तयोः अन्त्यकृत्यं करिष्यति?’ ‘वा, गयां गत्वा पितृयज्ञं करिष्यति, यथानियमं पितृतीर्थं च दास्यति?’ ‘इह लोके, पुत्राङ्गस्पर्शः, तस्य पालनं च, परमं सुखं स्मृतम्।’ ‘पुत्रवतः निःश्रेयसं, न स्वर्गः अपि; पुत्रं विना परलोकप्राप्तिः नास्ति।’ ‘मनुना चान्यैः धर्मशास्त्रेषु एवमुक्तम्—यः पुत्रवान् सः स्वर्गं लभते, न तु निःपुत्रः।’ ‘एष एवात्र प्रत्यक्षं दृश्यते, अनुमानतः न; पुत्रवतः पापविमोचनं—एष सनातनः धर्मः।