हरिणा प्रोक्तं गरुडपुराणं नवदशसहस्रश्लोकयुक्तं भवति; तथैव कूर्मपुराणं सप्तदशसहस्रश्लोकपरिमितम्। स्कन्दपुराणं तु महद्भूतं एकाशीतिसहस्रश्लोकसंख्यया प्रसिद्धम्। एवं विस्तारतः पुराणानां नामानि च संख्यानि च मया निगदितानि, हे पापरहिताः। तथैवोपपुराणानां नामानि शृणु, हे मुनिश्रेष्ठ। आदौ सनत्कुमारं, ततः नरसिंहम्। नारदं, शिवं, अद्वितीयं दौर्वाससं, कापिलं, मानवं, कौशनसं च। वारुणं, कालिकां, साम्बं, नन्दिना विरचितं शुभं च; सौरं, पराशरेण प्रोक्तं, विस्तीर्णमादित्यं च। माहेश्वरं, भागवतं, विस्तारयुक्तं वासिष्ठं च—एतान्युपपुराणानि महात्मभिः कीर्तितानि। एवं सप्तदशपुराणानि रचयित्वा सत्यवत्याः पुत्रः तेषां पूरकं महाकाव्यं "भारतम्" अपि निर्मितवान्, यः अन्यैः सर्वैः पुराणैः समन्वितः। प्रतिमन्वन्तरे प्रतिद्वापरयुगे च धर्मकामः पुरुषः सम्यगनुक्रमेण पुराणानि प्रवर्तयति। प्रतिद्वापरे विष्णुः व्यासरूपेण एकं वेदं बहुधा विभजति, सर्वेषां हितकाम्यया। कलियुगे ब्राह्मणाः अल्पायुषः अल्पमेधसश्चेत्यवेत्ति सः, तस्मात् प्रतियुगे पुण्यपुराणसमूहं रचयति। स्त्रीषु, शूद्रेषु, द्विजपुत्रेषु च वेदश्रवणायोग्येषु च, तेषां हितायैव पुराणानि निर्मितानि। अस्मिन्नद्य शुभे सप्तमे मन्वन्तरे, वैवस्वते, अष्टाविंशे द्वापरे समुपस्थिते, हे मुनिवर। तदा सत्यवत्याः सुतः व्यासः, मम गुरुः धर्मवित्, एकोनत्रिंशे चक्रे द्रौणिरूपेण व्यासः भविष्यति। एवं विंशतिसप्त व्यासाः अतीतेषु कालेषु सन्ति, ये महात्मानः प्रतियुगे पुराणसमूहं प्रवदन्ति। ऋषयः ऊचुः—कः कः पूर्वेषु व्यासः जातः? के च द्वापरयुगेषु पुराणप्रवक्तारः? तद्वद, हे सुत भाग्यशालिन्। सूत उवाच—प्रथमद्वापरे स्वयंभूः वेदान् व्यासयामास; द्वितीये प्रजापतिः व्यासकार्यं चकार। तृतीये उशना व्यासः, चतुर्थे बृहस्पतिः; पञ्चमे सविता, षष्ठे मृत्युः, सप्तमे मगवाँ स्मृतः। अष्टमे वसिष्ठः, नवमे सारस्वतः, दशमे त्रिधामा। एकादशे त्रिवृषः, द्वादशे भरद्वाजः, त्रयोदशे अन्तरिक्षः, चतुर्दशे धर्मः। पञ्चदशे त्रय्यारुणिः, षोडशे धनञ्जयः, सप्तदशे मेधातिथिः, अष्टादशे व्रती। एकोनविंशे अत्रिः, विंशतौ गौतमः, एकविंशे उत्तमः हर्यात्मा। वेनः, वाजश्रवा, सोमः, अमुष्यायणः, तृणबिन्दुः, व्यासः, ततो भार्गवः। ततः शक्तिः, जातुकर्ण्यः, कृष्णद्वैपायनः। एते अष्टाविंशतिः व्यासाः श्रुताः मया। कृष्णद्वैपायनात् अहं भागवताख्यं पुराणं श्रुतवान्, यः पुण्यः, दुःखराशिनाशकः। स काममोक्षप्रदः, वेदार्थमण्डितः, सर्वशास्त्रसारानन्दकः, मुक्तिकामैः सदा प्रियः। व्यासः तद् परममङ्गलं पुराणं स्वपुत्राय शुकाय, महात्मने, विरक्ताय, अग्निसम्भवाय, उपदिदेश। अहं तत्रैव व्यासमुखात् महर्षिभिश्च, गुरोः कृपया, सर्वं पुराणरहस्यं यथावत् श्रुतवान् प्राप्तवान् च। यदा सूतस्य प्रश्नः आसीत्, तदा द्वैपायनः तत्र समग्रं पुराणरहस्यं प्रकाशयामास; अहं तं योनिरेषं, अद्भुतबुद्धिं, महाबलिनं तस्मात् श्रुतवान्। श्रेष्ठः पुरुषः शुकः, संसारसागरं तीर्तुमिच्छन्, भक्त्या श्रोतुं मनसा तन्मनाः, तदद्भुतं भागवतं, कथारत्नाकरं, अमृतपदपीयूषं, श्रुतवान्; यः शृणोति, स कलिभयात् विमुक्तो न स्यात् कः? यः पापिष्ठतमः, वेदधर्मविहीनः, सदाचाररहितः अपि, यः केवलं भावेन तदुत्तमं पुराणं शृणोति, स इह भोगान् अश्नुते, जीवनान्ते च हरिनामलक्षितं अचलमनुपमं पदं योगिभिः प्राप्तं प्राप्नोति। या ज्ञानलक्ष्या गुणातीतं, या न हरिणा न हरदिना लभ्यते, या साधुभिः प्रियतमं, ध्यानसम्पाद्या, सा शुद्धे पुराणे नित्यं शृणोता हृदयगुहायाम् उत्पद्यते। यः मानवशरीरं सम्पूर्णाङ्गं, संसारसागरतरकनौकां, वक्तारं च लब्ध्वा, भागवतशास्त्रं न शृणोति, स भाग्यभ्रष्टः, सुखदं पुराणं हन्त नाशयति। यः मानवजन्मनि द्विश्रोत्रं लब्ध्वा, परनिन्दायाम् आसक्तः सदा शृणोति, शुद्धं पुराणं सर्वार्थदं, अमृतनिधिं न शृणोति, स मूढधीः कथं न विनश्यति? ऋषयः ऊचुः—भगवन्, व्यासस्य का या पत्न्यां शुकः जातः? कथं च, केन च, एतत् विस्तीर्णं पुराणं प्रवृत्तम्? त्वं हि शुकस्य योनिरेषं श्रुतवानसि, दिव्यसम्भवमपि; अत्र महांसंशयः, तद्वद, हे विद्वन्। श्रुतं च शुकः योगी गर्भे आसीत्; कथं चेदं विस्तीर्णं पुराणं तेन प्रवृत्तम्? सूत उवाच—कदाचित् सरस्वत्याः तटे, सत्यवत्याः सुतः व्यासः, स्वाश्रमे द्वौ बालपक्षिणौ दृष्ट्वा विस्मयं जगाम। तयोः कुटिरे जातः पक्षिशावकः, शुक्तिबन्धविमुक्तः, शोभनः, ताम्रचञ्चुः, शुभाङ्गः, अपक्षयोनिः, दृष्टः। तौ पक्षिणौ, सर्वथा आहारार्जने यतमानौ, पुनः पुनः तस्य शावकस्य विवृतमुखे आहारं ददतुः। हर्षेण तौ स्वशरीरं शावकाङ्गेषु सन्घर्षयतः, प्रेम्णा तौ पक्षिणौ शावकस्य सुन्दरं वदनं चुम्बतः स्नेहेन।