एतेषां त्रयाणां शक्तीनां मूर्तिर्यदर्थं सृष्ट्यर्थं उपदिश्यते, तां विद्वांसः शास्त्रज्ञाः ‘सृष्टि’ इति वर्णयन्ति। तस्मादेव हरि-ब्रह्मा-रुद्राणां उत्पत्तिः स्मर्यते, तेषां पालन-सृष्टि-प्रलयकार्ये ‘प्रलय’ शब्दः प्रयुज्यते। सोमसूर्ययोः क्षत्रियाणां वंशावलीः हिरण्यकशिपु-आदीनां वंशाः च कथ्यन्ते। मनूनां स्वायम्भुवादीनां चरित्राणि, तेषां कालविभागः, तेषां युगपरिमाणं च वर्ण्यते। तेषां वंशानां वर्णनं ‘वंशानुचरितं’ इति अभिधीयते; एते, हे मुनिश्रेष्ठ, पञ्चलक्षणयुक्तानि सन्ति। महर्षिणा कृतं भारतं शतसहस्रचतुर्थांशश्लोकसंख्यं अस्ति; तद् ‘इतिहासः’ पञ्चमवेदः इति प्रसिद्धम्। शौनकः उवाच—हे सूत, तानि पुराणानि विस्तारतः कथय; कति सन्ति? श्रोतुमिच्छामः, सर्वज्ञ, त्वं वद। वयं नैमिषारण्यनिवासिनः कलियुगभीताः; अत्र ब्रह्मणा आज्ञापितः मानसिकचक्रः दत्तः। सः सर्वान् उक्तवान्—यत्र तस्य चक्रस्य रश्मिः गच्छति, तत्र गच्छेयुः; यत्र रश्मिः भग्नः भवेत्, तत् स्थलम् पवित्रं मन्यते। तत्र कलियुगस्य प्रवेशः कदापि न भविष्यति; तत्र वयं सत्ययुगप्रत्यागमनपर्यन्तं वसामः। तस्य वचनं श्रुत्वा, ताम् आज्ञां गृह्य, सः शीघ्रं देशान् द्रष्टुम् अभिप्रेत्य प्रस्थितवान्। तेन गत्वा, अत्र चक्रं पर्य rolling कृत्वा, रश्मिः अस्माकं सम्मुखे भग्नः अभवत्; अतः एतत् स्थानं नैमिषम् इति प्रसिद्धम्, परमपवित्रक्षेत्रम्। कलियुगस्य प्रवेशः अत्र न भवति; अतः अहं अत्र स्थानं स्थापनं कृतवान्, ऋषिभिः सिद्धसमूहैः सह, ये महात्मानः कलिभयात् अत्र समागताः। अत्र यज्ञाः अपि पशुवधरहिताः, पिष्टान्नाद्यैः हविः प्रयुज्यते; एषा प्रथा सत्ययुगागमनपर्यन्तं स्थापनीया। भाग्ययोगेन त्वं, हे सूत, सर्वथा अत्र आगतः; अद्य शुद्धं ब्रह्मणा अनुमोदितं पुराणं कथय। हे सूत, वयं सर्वे श्रोतुम् उत्सुकाः, त्वं वक्तुम् बुद्धिमान्; वयं अन्यकार्यविहीनाः, एकचित्ताः च। हे सूत, दीर्घायुष्मन् त्रिविधतापविहीनः भव; अद्य शुभं पुण्यं भागवतं पुराणं कथय। यत्र विधिवत् धर्मार्थकामवर्णनं कृतम्; तत्र ज्ञानप्राप्त्या मोक्षः अपि ऋषिणा उपदिष्टः। तद् शुद्धं आख्यानं द्वैपायनमहर्षिणा उक्तम्; हे सूत, तस्य रम्यस्य कथायाः श्रोतुं वयं तृप्तिं न प्राप्नुमः। सर्वगुणनिधिः, विशुद्धा अद्भुतलीला जगदम्बायाः, सर्वपापनाशिनी, सर्वकाममूलम्। पुराणकथायाः आरम्भः व्यासस्य वर्णनात्, युगानां विवरणात् च पूर्वं भवति। सूतः उवाच—शृणु, हे मुनिश्रेष्ठाः, यथासत्यं सत्यवतीपुत्रात् श्रुत्वा पुराणानि वः कथयामि। मद्वयः, भद्वयः, भ्रत्रयः, वचतुष्टयः—एते पुराणानि, प्रत्येकस्य विशेषलक्षणानि सन्ति। मत्स्यादिषु चतुर्दशसहस्रश्लोकाः कथ्यन्ते। तथैव, चतुर्दशसहस्रपञ्चश्लोकाः अपि सन्ति। पुण्यभागवतम् अष्टादशसहस्रश्लोकयुक्तं; ब्रह्मपुराणं दशसहस्रश्लोकयुक्तम्। ब्रह्माण्डपुराणं द्वादशसहस्रएकश्लोकयुक्तम्; ब्रह्मवैवर्तपुराणम् अष्टादशसहस्रश्लोकयुक्तम्। वामनपुराणं दशसहस्रश्लोकयुक्तम्, वायुपुराणं षट्शतश्लोकयुक्तम्; हे शौनक, समग्रश्लोकसङ्ख्या चतुर्विंशतिसहस्र। विष्णुपुराणं त्रयःसप्ततिसहस्रश्लोकयुक्तम्; वाराहपुराणं चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकयुक्तम्। अग्निपुराणं षोडशसहस्रश्लोकयुक्तम्; नारदपुराणं पञ्चविंशतिसहस्रश्लोकयुक्तम्। पद्मपुराणं पंचपञ्चाशत्सहस्रश्लोकयुक्तम्; लिंगपुराणं एकादशसहस्रश्लोकयुक्तम्। गरुडपुराणं हरेण उक्तं, एकोनविंशतिसहस्रश्लोकयुक्तम्; कूर्मपुराणं सप्तदशसहस्रश्लोकयुक्तम्। स्कन्दपुराणं एकाशीतिसहस्रश्लोकयुक्तम्; एवं, हे पापविहीनाः, पुराणानां नामानि श्लोकसङ्ख्यां च विस्तारतः उक्तवान्। एवं, हे मुनिश्रेष्ठ, उपपुराणानि अपि शृणु—प्रथमं सनत्कुमारः, ततः नरसिंहः। नारदः, शिवः, अद्वितीयदौर्वाससः; कपिलः, मानवः, कौशनसः च। वारुणः, कालिका, साम्बः, नन्दिकृतं शुभं; सौरः, पराशरप्रोक्तः, विस्तृतं आदित्यः। माहेश्वरः, भागवतः, विस्तृतं वसिष्ठः—एते उपपुराणानि महात्मभिः उक्तानि। अष्टादशपुराणानि रचयित्वा, सत्यवतीपुत्रः अनुपमं आख्यानं ‘भारतं’ नाम निर्मितवान्, येन तानि पूरितानि। प्रत्येकं मन्वन्तरे, प्रत्येकं द्वापरयुगे, धर्मार्थी पुराणानि यथाक्रमे सम्पादयति। प्रत्येकं द्वापरयुगे, विष्णुः व्यासरूपेण, एकं वेदं बहुधा विभजति, सर्वहितकाम्यया। कलियुगे ब्राह्मणाः अल्पायुषः अल्पबुद्धयः च इति ज्ञात्वा, सः प्रत्येकयुगे पुण्यपुराणसङ्ग्रहं रचयति।