एतेषु सर्वेषु पुराणेषु पञ्चमं भगवतं पुण्यं वेदसमं, पूर्वं त्वया सर्वलक्षणयुक्तं सम्यक् कथितम्। तदा तु तद् अल्पतया उक्तम्, यद्यपि परमाद्भुतं; मोक्षकामानां मोक्षप्रदं, कामधर्मदं च। अधुना तद् परमं पुराणं विस्तारतः श्रद्धया कथय; अत्र द्विजातयः सर्वे दिव्यं शुभं भगवतं श्रोतुम् इच्छन्ति। त्वं धर्मज्ञः, पुराणसंग्रहं प्राचीनं कृष्णवचनं तत्त्वतः जानासि, गुरुभक्त्या च सत्त्वस्थैर्येण। अन्यानि उपदेशानि, सर्वज्ञ, श्रुतानि च तव वक्त्रात् निर्गतानि, तथापि अद्य न तृप्तिं प्राप्नुमः, यथा देवाः अमृतपानात् न तृप्तिं यान्ति। हे सूत, अमृतस्य निन्दा, यद् पानं कृत्वापि मोक्षं न ददाति; भगवतं पानात् पुरुषः तत्क्षणात् दुःखात् विमुक्तः भवति। हे सूत, सहस्रयज्ञानां अमृतपानाय कृतानां, न शान्तिं कस्यचित् प्राप्तुम् शक्नुमः। यज्ञस्य फलं स्वर्गः, स्वर्गात् पुनः पतनं; तस्मात् संसारचक्रे अनवरतं भ्रमणम्। हे सर्वज्ञ, ज्ञानं विना, त्रिगुणात्मकं कालचक्रे भ्रमन्तः जनाः मोक्षं न प्राप्नुवन्ति। अतः पुण्यं भगवतं सर्वरसयुक्तं, शुद्धिकरं, मोक्षदं, गुह्यं, मुक्तिकामानां प्रियं, कथय। सूत उवाच— अहं धन्यः, अहं भाग्यशाली, महात्मभिः शुद्धः, यद् युष्माभिः परमपुण्यं पुराणं वेदेषु प्रसिद्धं पृष्टम्। अधुना सर्ववेदार्थसंकृतं, सर्वशास्त्रागमगुह्यं, तद् विवक्ष्यामि। योगिनां मोक्षप्रदं, ब्रह्मादिभिः नित्यपूजितं, ऋषिप्रवरैः स्तुत्यं ध्यान्यं तं कमलनयनं प्रणम्य, बहुविधरसयुक्तं पुराणं विस्तारतः कथयिष्यामि। वेदमार्गे 'ज्ञान' इति यत् उक्तं, सा आद्या परा शक्तिः, सर्वज्ञा, संसारबंधनच्छेदकुशलाः, सर्वभूतस्थिता, दुश्चिन्तितमना: जनानां दुर्ग्रह्या, ऋषिभिः ध्यान्यविषया। सा त्रिगुणात्मन्या शक्त्या अखिलं जगद् व्यक्ताव्यक्तरूपं सृज्य, तद् धत्ते; प्रलये तद् संहृत्य, एकाकी रमते। तां सर्वभूतजननीं स्मरामि। सर्वं ब्रह्मणा सृष्टं इति पुराणिकैः वेदविद्भिः प्रसिद्धम्। सः च विष्णुनाभिकमलसम्भूतः; तस्मात् सृजति, स्वातन्त्र्यं नास्ति। प्रलये विष्णुः शेषे शयितः; तस्य नाभिकमलात् ब्रह्मा जातः। सहस्रशीर्षा शेषः आधारः; किन्तु मुरमर्दनः प्रभुः कथं जागरितः? एकसागरजलं साररूपं; पात्रं विना सारः न स्थाति। या सर्वभूतस्थिता शक्ति, तां सर्वजननीं शरणं गच्छामि। विष्णुं योगनिद्रया नयनानि निमील्य, कमले स्थितं दृष्ट्वा, अजः तां देवीं स्तुतवान्; तस्याः शरणं गृहीत्वा। गुणयुक्तां मोक्षदां मायां, गुणातीतां च, ध्यानं कृत्वा, पुराणं समग्रं कथयिष्यामि; ऋषयः शृण्वन्तु। श्रीमद्भागवतं परमपुण्यं पुराणं अष्टादशसहस्रश्लोकयुक्तं प्रसिद्धम्। तत्र द्वादश स्कन्धाः शुभाः, कृष्णेन रचिताः; त्रींशदशतं (१८०) अध्यायाः, अष्टादशदशतं (१८००) श्लोकाः। प्रथमस्कन्धे विंशतिः, द्वितीयस्कन्धे द्वादश, तृतीयस्कन्धे त्रिंशत्, चतुर्थे पञ्चविंशतिः। पञ्चमस्कन्धे पञ्चत्रिंशत्, षष्ठे एकत्रिंशत्, सप्तमे चत्वारिंशत्। अष्टमे तत्त्वानां गणना, नवमे पञ्चाशत्, दशमे त्रयोदश ऋषिणा उक्ताः। एकादशे चतुर्विंशतिः, द्वादशे चतुर्दश अध्यायाः। एवं महात्मना पुराणे संख्या उक्ता, अष्टादशसहस्राणि समग्राणि। सृष्टिः, प्रलयः, वंशाः, मन्वन्तराणि, वंशानुचरितानि— एते पञ्च लक्षणानि पुराणस्य। या नित्यगुणातीताः, सनातनी, सर्वव्यापिनी, विकारयुक्ता, शुभा, योगगम्या, सर्वाधारः, चतुर्थावस्था स्थिता— तस्याः शक्तयः त्रिविधाः: सात्त्विकी, राजसी, तामसी; एताः देव्यो महालक्ष्मीः, सरस्वती, महाकाली च। एतत् त्रिशक्तिस्वरूपं सृष्ट्यर्थं 'सृष्टिः' इति शास्त्रज्ञैः कथ्यते। तासु हरिब्रह्मरुद्रसम्भवः स्मृतः; तेषां पालनसृष्टिसंहारार्थं 'प्रलयः' इति शब्दः प्रयुज्यते। चन्द्रसूर्यवंशजः राजवंशानां, हिरण्यकशिपुपर्यन्तानां वंशाः, मनूनां स्वायम्भुवादीनां चरितानि, तेषां कालगणना, युगपरिमाणानि, वंशानुचरितानि— एतानि पञ्च लक्षणानि। महर्षिणा रचितं भारतं श्लोकशतसहस्रं चतुर्थांशयुक्तं; तद् 'इतिहासः' पञ्चमवेदः इति प्रसिद्धम्। शौनकः उवाच— हे सूत, विस्तारतः पुराणानि के, कति, कथय; श्रोतुम् इच्छामः, सर्वज्ञ। नैमिषारण्यवासिनः कलियुगभीता वयम्; ब्रह्मणा आदेशात् मानसिकं चक्रं प्राप्तम्। सः उक्तवान्— यत्र यत्र चक्रस्य रश्मिः गच्छेत्, तत्र तत्र गच्छेत; यत्र रश्मिः भग्नः, तद् स्थलं पुण्यं। तत्र कलियुगस्य प्रवेशः न भविष्यति; सत्यम् युगं यावत् न आगच्छेत्, तावद् तत्र स्थातव्यम्।