सुदर्शनस्य मातर् मनोरमा पुत्रं स्निग्धं सम्बोध्य स्नेहपूर्णं वचः प्राह—“नान्यः ते सहायः अस्ति, पुत्र; मा गच्छ। एकपुत्रीया अहं दीनास्ति, त्वमेव मम आश्रयः, त्वद्विना मम कोऽपि शरणं नास्ति। हे महाभाग, अद्य मां मा शोकयाः; तव पितरं तेन हतः, स राजा अपि तत्र आगतः। यदि त्वं एकाकी तत्र गच्छसि, युद्धाजित् त्वां संग्रामे हन्ति।" सुदर्शनः प्रत्युवाच—“यद्भवितव्यं तद् निश्चितं भविष्यति; अत्र विचारः न आवश्यकः। जगन्मातुः आज्ञया अहं अद्य स्वयंवरे गच्छामि; मा शोकय, शुभे, क्षत्रियासि त्वं, सुन्दरमुखि। भगवत्याः अनवरत कृपया अहं न भीतोऽस्मि।” एवं उक्त्वा सुदर्शनः गन्तुम् उद्यतः रथं आरोहत्। तं दृष्ट्वा मनोरमा पुत्रं आशीर्वादं ददौ—“अम्बिका त्वां पुरतः पातु, पार्वती पृष्ठतः रक्षतु; पार्वती उभयतः पातु, शिवः सर्वत्र रक्षतु; वाराही दुष्करमार्गे पातु, दुर्गा दुर्गे, कालिका संग्रामे। मन्दपस्थले मातङ्गी पातु, स्वयंवरे सौम्या, राज्ञां मध्ये भवानी संसारमुक्तिदायिनी पातु। गिरिजा पर्वतदुर्गे पातु, चामुण्डा चौराहे, कामगा वनान्तरे—एवं नित्यदेवी त्वां रक्षतु। विवादे वैष्णवी शक्तिः रक्षतु, भैरवी शत्रुसभायां पादयोः सौम्या रक्षतु। भुवनेश्वरी सर्वत्र रक्षतु, महा माया विश्वधारिणी सत्-चित्-आनन्दरूपा पातु।” व्यासः उवाच—एवं उक्त्वा माता भयात् कम्पमाना, पुत्रे व्याकुला, प्राह—“सर्वथा त्वया सह गमिष्यामि। त्वद्विना अर्धक्षणमपि अत्र स्थातुं न शक्नोमि; यत्र यत्र गन्तुम् इच्छसि, तत्र मां अपि नय।” एवं उक्त्वा माता धात्र्या सह निर्गता। सर्वे ब्राह्मणाः तस्याः आशीर्वादं दत्त्वा, हर्षपूर्णाः तत्र निर्गच्छन्। राघवः ततः एकेन रथेन वाराणसीं आगतः। तत्र सुभाहुः तं सुदर्शनं सम्प्रत्यभिज्ञाय, सत्कारं कृतवान्। निवासार्थं गृहं दत्तम्, भोजनं पेयं च। सेवायै सेवकः नियुक्तः। ततः राज्ञः समागच्छन्—नानादेशाधिपतयः। युद्धाजित् अपि स्वनातिना सह आगतः। करुषाधिपः, मद्रराजः, वीरः सिन्धुराजः, महिष्मतीपति, पाञ्चालः, पर्वतराजः, कामरूपः, कर्णाटकः, चोलराजः, विदर्भराजः च आगच्छन्। तस्मिन्नेव काले त्रिषष्टि सैन्यविभागाः तत्र समागच्छन्; नगरं सर्वतः सेनाभिः आवृतम्। एते चान्ये च बहवः राज्ञः स्वयंवरदर्शनाय, उत्तमगजैः सहिताः, तत्र समागच्छन्। ततः राजकुमाराः एकत्रिताः, अन्योन्यं ऊचुः—“सुदर्शनः राजकुमारः आगतः, शान्तः, निःशंकः। एकाकी मातृसहितः, बुद्धिमान् काकुत्स्थः रथं आरोह्य विवाहार्थं आगतः—किं कर्तव्यम्?” “एते राजकुमाराः सैन्यशस्त्रसहिताः उपेक्ष्य, किम् राजकुमारी बलवन्तं सुदर्शनं एव वरणं करिष्यति?” ततः युद्धाजित् राजा अन्यान् ऊचुः—“कन्यार्थं तम् अहं हन्तुं निश्चितः।" तस्मिन्नेव काले केरलराजः प्राज्ञः तम् उवाच—“राजन्, अत्र संग्रामः न भवेत्, अयं स्वयंवरः इच्छया। बलात् हरणं नास्ति, न कन्याशुल्कस्वयंवरः; कन्यायाः इच्छया वरणं—कः विवादः?” “पूर्वं अन्यायेन त्वं तं राज्यात् निष्कासितवान्, श्रेष्ठराजन्, राज्यं नातिने बलात् दत्तम्। अयं काकुत्स्थः कोसलराजस्य पुत्रः; निर्दोषं राजकुमारं कथं हन्तुम् इच्छसि?” “अस्य दुष्कृतस्य फलम् अवश्यम् लप्स्यसि, श्रेष्ठराजन्; अस्य जगतः अधिपः अस्ति, सर्वेश्वरः नियन्ता। धर्मः जयति, अधर्मः न; सत्यम् जयति, अनृतं न। राजराजन्, सम्मानं दर्शय, पापकृत्यम् त्यज।" “तव नातिः आगतः, रूपवान्, राज्यसम्पन्नः; कन्या तं न वरणं करिष्यति किम्?” “अन्ये राजकुमाराः बलवन्तः स्युः, किन्तु स्वयंवरे कन्या इच्छया वरणं करिष्यति।” “वरणे कृतं, कः विवादः शेषः? राज्ञः कथयन्तु। अत्र प्राज्ञेषु विवादः न भवेत्।” व्यासः उवाच—केरलराजः एवं भाषमाणे, दीप्तमान् युद्धाजित् अपि प्रत्युवाच—“राजन्, यद् उक्तं, तद् धर्मयुक्तं, सत्यं, संयमेन राजसभायाम् उक्तम्।” “यत्र योग्यः पुरुषः, तत्र कन्यारत्नं कुलश्रेष्ठे दातव्यम्। अयुक्तः, राजन्, न योग्यः; एषा नीतिरेव तव प्रियः।" “कथं शृगालः सिंहस्य भागं अर्हति? एवं सुदर्शनः कथं कन्यारत्नस्य अर्हः?” “ब्राह्मणस्य बलं वेदः, राज्ञः बलं धनुः। किम् अन्यायं, महराजन्, अहं अत्र वदामि?” “राज्ञां विवाहे बलं कन्याशुल्कं च घोषितम्; केवलं बलवान् कन्यां गृणीयात्, दुर्बलः कदापि न।