स्वप्ने सः देवीं विष्णुमायां, अविभक्तां जगन्मातरं, अव्यक्तरूपां, सर्वसमृद्धिदां अम्बिकां अपश्यत्। ततः शृङ्गवेरपुर्याः निषादाधिपः तं समीपमागत्य, सर्वोपस्करसम्पन्नं दिव्यरथं तस्मै प्रदत्तवान्। स रथः चतुर्भिः अश्वैः युक्तः, शुभध्वजैः विभूषितः आसीत्; तं राजपुत्रं विज्ञाय, सः सम्मानपूर्वकं तं रथं दत्तवान्। सुदर्शनः अपि तं सखायमिव मन्यमानः हर्षेण तं रथं स्वीकृत्य, शम्बराय वन्य-मूल-फलैः यथोचितं सत्कारं चकार। अथ निषादाधिपः सत्कृत्य अतिथित्वेन गच्छति स्म। तदा तत्र वसन्तः तपस्विनः, स्नेहपूर्णाः, अन्योन्यं तं सुदर्शनं इत्येवमूचुः— "राजपुत्र, त्वं शीघ्रमेव राज्यं प्राप्स्यसि, न संशयः। स्वबलं विश्वस्य, चिन्तां मा कृथाः। अम्बिका देवी त्वयि तुष्टा, सदा वरप्रदा, विश्वमोहिनी च। तव मित्रं समर्थं अस्ति, चिन्तां त्यज।" तपस्विनः, व्रते स्थिता, मनोरमायामपि अब्रुवन्— "शुभे! अद्य तव पुत्रः पृथिव्याः अधिपः भविष्यति।" सा सुकुमाराङ्गी विनयपूर्वकं प्रत्युवाच— "भवतः वचनं शुभफलम् अस्तु। अहं भवन्तानां दासी, हे ब्राह्मणाः, भक्तेः चमत्कारः कः?" पुनः उवाच— "न च सैन्यम्, न मन्त्रिणः, न कोषः, न च मित्रम्; केन प्रकारेण मम पुत्रः राज्याय योग्यः स्यात्?" अथ पुनः— "नूनं, भवद्भिः अनुगृहीताः, मम पुत्रः नृपः भविष्यति, न संशयः। भवन्तः मन्त्रविदः श्रेष्ठाः।" व्यास उवाच— तदा सः बुद्धिमान् सुदर्शनः रथे समारुह्य यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्र सेनायाः परिवृत इव तेजसा विभाति स्म। नृप, मन्त्रबीजस्य बलं तुल्यं नास्ति; सः भक्त्या जपन् तथा अभवत्। गुरुजनात् प्राप्तं अद्भुतं कामराजबीजं यः शुद्धः शान्तः च जपेत्, सः सर्वान् कामान् प्राप्नोति। यस्य शिव-शक्त्योः प्रसादः, तस्य किञ्चिदपि दुर्लभं नास्ति, न भूमौ न स्वर्गे। या मातृपूजायाः श्रद्धां न कुर्वन्ति, ते जनाः मन्दाः, अत्यन्तदुर्भाग्यवन्तः, व्याधिपीडिताश्च। या युगादौ सर्वदेवानां माता इति कीर्तिता, सा आद्यमाता इति प्रसिद्धा, कुरुश्रेष्ठ। बुद्धिः, कीर्तिः, धृतिः, लक्ष्मीः, बलं, श्रद्धा, विवेकः, स्मृतिश्च— एतानि सर्वाणि सा एव सर्वभूतेषु प्रकाशितानि। ये पुरुषाः तस्या मायया मोहिताः, ते तां न जानन्ति, मिथ्यावादेषु आसक्ताः, जगद्धात्रीं, शुभां, न पूजयन्ति। ब्रह्मा, विष्णु, शम्भुः, वसवः, वरुणः, यमः, वायुः, अग्निः, कुबेरः, त्वष्टा, पूषा, अश्विनौ, भगश्च, आदित्याः, वसवः, रुद्राः, विश्वदेवाः, मरुत्सङ्घाश्च— सर्वे तां जगद्धात्रीं, स्थात्रीं, संहरित्र्यं देवीम् उपासते। कः पण्डितः तां परां शक्तिं न सेवेत? सुदर्शनेन सा देवी, सर्वकामदायिनी, शुभा, ज्ञाता। सा एव ब्रह्म, दुर्लभा, ज्ञानाज्ञानरूपिणी, योगगम्या, मुक्तिकामिनां प्रिया। या विना परमात्मस्वरूपं कोऽपि न वेदितुं शक्नोति, सा एव त्रैलोक्यं सृज्य, सर्वेभ्यः प्रकाशयति। सुदर्शनः अपि तां देवीं मनसा चिन्तयन्, राज्यमतः अपि श्रेष्ठं सुखं वनवासे प्राप्नोत्। सा चन्द्रकला-शोभया मोहितचित्ता, कामबाणैः विद्धा, दिनरात्रं विविधैः उपचारेण पीडिता, दुःखरूपिणी बभूव। एवं तस्याः पिता, कन्याया उत्तमवरकामनां विज्ञाय, उत्तमं स्वयंवरं सम्यक् आयोजयामास। त्रिविधं स्वयंवरं पण्डिताः वदन्ति; तत्र द्वे एव नृपाणां विवाहाय युक्ते, न तु अन्येषाम्। एकं इच्छास्वयंवरं, द्वितीयं स्पर्धास्वयंवरं— यथा रामेण त्र्यम्बकधनुः भङ्गः कृतः। तृतीयं वीर्यशुल्कं इति कीर्तितम्; तत्र सः नृपतिः इच्छास्वयंवरं आयोजयत्। तत्र शिल्पिभिः वेदिकाः निर्मिताः, उत्तमच्छदनैः शोभिताः; ततः सभा विविधरूपा, शोभनैः अलङ्कृताः, निर्मिताः। यदा विवाहाय सर्वं समुचितं कृतम्, तदा शशिकला सुन्दरलोचना, दुःखिता, सखीं रहस्ये अब्रवीत्— "मम मातरं प्रति मम वचनं निवेदय; मम हृदि यः पतिः निश्चितः, सः ध्रुवसन्धेः पुत्रः। अन्यं पतिं न वरणेयम्; सुदर्शनः एव मम पतिः, स राजा, देवीस्थापितः।" व्यास उवाच— एवं उक्त्वा सा सखी शीघ्रं मातरं प्रति गत्वा, मधुरभाषिणी, वैदर्भ्याः वचनं रहसि निवेदयामास। "तव कन्या दुःखिता, साध्वी, मम वचनं शृणु, शीघ्रं तस्या हितं कुरु। भारद्वाजाश्रमे ध्रुवसन्धेः पुत्रः वसति; स एव हृदयेन वृतः पतिः, अन्यं न वरणेयम्।" व्यास उवाच— एतद् श्रुत्वा, रानी, पत्युः आगमने, कन्यावचनं तस्मै धर्मपतये निवेदयामास। राजा तद् श्रुत्वा विस्मितः पुनः पुनः सस्मितम्, वैदर्भ्यै पत्नीं प्रति उवाच— "सुबाहोः वाक्यं सत्यं।" पुनः उवाच— "सुशोभने, सः कुमारः राज्यात् वनं प्रव्राजितः, एकाकी मातृसहितः निर्जने वने वसति।