राजकुमारी मनोहरमा, उत्तमकुलोत्पन्ना, स्वस्य स्वादुज्ञानं च न जानन्ती, तं राजपुत्रं यं न जानाति, तस्य विषये कामेन दुष्टेन पीडिता अभवत्। सा चिन्तायाम् अवस्थिता, "किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि?" इति विचारयन्ती। स्वप्ने दृष्टो वा न दृष्टो वा, स एव अन्यः कामदेवः इव मन्यते; तस्य वियोगदुःखेन मृदुचित्ता मनोहरमा तप्यमाना अभवत्। "स्निग्धे, यद्यपि देहे चन्दनं लिप्यते, विष इव अनुभवति; मालाः सर्पाः इव, चन्द्रकिरणाः अग्निः इव।" इत्येवम् सा दुःखिता। न राजगृहं, न वनं, न सरः, न पर्वतः, न दिवा, न रात्रौ, न च सुखोपायैः, सा शान्तिं न प्राप्नोति। शय्या, ताम्बूलं, गीतं, वाद्यं च तस्य मनः न रोचन्ते; नेत्रे अपि तृप्तिं न यान्ति। "अद्य अहं तस्य कपटिनः वने गमिष्यामि; कुलकीर्तेः भीता, पितृवश्या च अस्मि।" इति मनोहरमा चिन्तयन्ती। "यदि मे पिता अद्य स्वयंवरं न आयोजयति, तर्हि किं करिष्यामि? यथा इच्छामि, तं राजपुत्रं सुदर्शनं स्वं दास्यामि।" इति निश्चित्य। "पृथिव्यां अन्ये राजानः शतशः धनसम्पन्नाः सन्ति; तान् अद्य न रोचन्ते—स एव, राज्यहीनः अपि, मया पूज्यते।" व्यासः उवाच—सुदर्शनः, एकाकी, दरिद्रः, दुर्बलः, वने वसन्, फलं खादन्, तां मनोहरमां हृदि दृढं धृतवान्। वाक्संस्कारबीजमन्त्रं जपन्, स सिद्धिं प्राप्तवान्; स सम्पूर्णं ध्यानं कृत्वा, परमं मन्त्रं जपितवान्। स्वप्ने स देवीं दृष्टवान्—विष्णुमायां, अद्वितीयां, जगज्जननीं, अव्यक्तां, अम्बिकां सर्वसम्पदां प्रदायिनीं। ततः श्रृङ्गवेरनगर्याः निषादाधिपः सुदर्शनं समीपमागतः, तस्मै सर्वोपस्करयुक्तं दिव्यं रथं दत्तवान्। रथः चतुर्हययुक्तः, उत्तमध्वजैः शोभितः; तं राजपुत्रं विज्ञाय, आदरपूर्वकं दत्तवान्। सुदर्शनः अपि तं मित्रं मन्यमानः हर्षेण स्वीकृत्य, शम्बरं वन्यमूलफलैः सत्कारं कृतवान्। निषादाधिपः सत्कृत्य निर्गतः, तदा तत्र तपस्विनः प्रेम्णा तं मध्ये उक्तवन्तः— "राजकुमार, त्वं शीघ्रं राज्यं प्राप्स्यसि; चिन्तां त्यज, वीर्ये विश्वासं कुरु—नात्र संशयः।" "अम्बिका देवी त्वया तुष्टा, वरं दत्तवती, लोकं मोहयन्ती; तव मित्रं समृद्धम् अस्ति, चिन्ता नास्ति।" तपस्विनः दृढव्रताः मनोहरमायाः अपि उक्तवन्तः—"अद्य तव पुत्रः, उज्ज्वलस्मिता, भूमिपतिर्भविष्यति।" सा सुकुमाराङ्गी प्रत्युवाच—"भवतु, वचनं शुभफलम्। अहं भवद्भ्यः दासी, ब्राह्मणाः—भक्तेः चमत्कारः कः?" "न सैन्यं, न मन्त्रिणः, न कोषः, न मित्रम् अस्ति—कथं मम पुत्रः राज्यं प्राप्तुमर्हति?" "नूनं, भवद्भ्यः अनुग्रहेण पुत्रः राजा भविष्यति—नात्र संशयः। भवन्तः मन्त्रविदः।" व्यासः पुनः उवाच—रथस्थः स सुदर्शनः यत्र यत्र गच्छति, तत्र तत्र सेनायाः इव दीप्त्या बभौ। हे राजन्, मन्त्रबीजस्य शक्तिः अन्यत्र नास्ति; स सम्पूर्णभक्त्या जपन्, तथा अभवत्। सत्यगुरोः कामराजबीजं लब्ध्वा, यः शुद्धः, शान्तः, तद् जपन् सर्वाभिलषितं प्राप्नोति। शिवदेवीप्रसादेन पृथिव्यां दिवि वा किञ्चिद् अप्राप्यं नास्ति। मातृपूजायां श्रद्धायुक्ताः ये न सन्ति, ते मूढाः, दारुणभाग्याः, व्याधिपीडिताः। सा या युगादौ सर्वदेवानां माता घोषितवती, आद्यायाः नाम्ना प्रसिद्धा, हे कुरुष्रेष्ठ। बुद्धिः, कीर्ति, धैर्यं, लक्ष्मीः, शक्ति, श्रद्धा, विवेकः, स्मृतिः—एतानि सर्वाणि सा एव सर्वजीवेषु प्रकाशयति। ये पुरुषाः तस्याः मायया मोहिताः, ते तां न जानन्ति, मिथ्यावादेषु आसक्ताः, जगदीश्वर्यां, शुभां, न पूजयन्ति। ब्रह्मा, विष्णु, शम्भु, वसवः, वरुणः, यमः, वायु, अग्निः, कुबेरः, त्वष्टा, पूषा, अश्विनौ, भगः—आदित्याः, वसवः, रुद्राः, विश्वदेवाः, मरुत्संघः—सर्वे तां देवीं, सृष्टिस्थितिलयकारिणीं, ध्यानयन्ति। कः पण्डितः तां परमशक्तिं न सेवेत? सुदर्शनः तया ज्ञातः—देवी, शुभा, सर्वकामप्रदायिनी। सा ब्रह्मैव, दुर्लभा, ज्ञानाज्ञानरूपा, योगयोग्या, पराशक्ति, मोक्षकामिनां प्रियं। तस्याः विना परमात्मस्वरूपं कः जानाति? सा त्रिलोक्यं सृज्य, सर्वेभ्यः प्रकाशयति। सुदर्शनः तां देवीं मनसा चिन्तयन्, वनवासे अपि राज्यात् अधिकं सुखं प्राप्तवान्। मनोहरमा अपि, शशिकिरणानां सौन्दर्ये मोहिताः, कामबाणैः विद्धा, दिनरात्रं विविधं उपचरणं सहनं कृत्वा, दुःखरूपा अभवत्। तस्याः पिता, पुत्र्याः उत्तमवरं इच्छन्त्या ज्ञात्वा, स्वयंवरं यत्नेन आयोजयामास। पण्डिताः त्रिविधं स्वयंवरं वदन्ति, किन्तु द्वे एव राज्ञां विवाहे योग्ये, अन्येषां न। एकः स्वयंवरः इच्छायाः, द्वितीयः शर्तस्वयंवरः, यथा रामः त्र्यंबकधनुषः भङ्गं कृतवान्। तृतीयः वीर्यशुल्कः, वीराणां मध्ये प्रसिद्धः। तत्र श्रेष्ठराजा इच्छास्वयंवरं आयोजयामास।