श्यामा तु द्विजातये प्रणम्य मधुरं वचनं व्याजहार — "भगवन्, कुतः देशात् आगतः त्वं, भाग्यवान्?" तदा ब्राह्मणः उवाच — "कन्ये, अहं भारद्वाजाश्रमात् आगतः। किञ्चित् कारणं अस्ति; किं पृच्छसि? कथय मे।" ततः शशिकला पप्रच्छ — "भगवन्, तस्मिन्नाश्रमे किमपि अद्भुतं दृश्यते? किमपि विशेषतः द्रष्टव्यमस्ति?" ब्राह्मणः तदा अवदत् — "तत्र ध्रुवसन्धेः सुपुत्रः सुदर्शनः वसति, कन्ये। स उत्तमपुरुषः, यस्य नाम यथार्थं स्वरूपं च।" सः पुनः अवदत् — "मम नेत्राणि निस्सारार्थानि इव, कन्ये, यतः तैः सुदर्शनः त्वां न पश्यति।" सः पुनः व्याहरत् — "सर्वगुणाः सृष्टिकर्त्रा तत्र एकत्र स्थापिताः, सः गुणनिधिं द्रष्टुम् अहं अपि कुतूहलात् इच्छामि।" सः एवमुक्त्वा अवदत् — "सः राजपुत्रः तव पतित्वे योग्यः; यथा रत्नं सुवर्णेन युज्यते, तथा यूवयोः संयोगः उचितः।" एवं वचने श्रुते, व्यासः उवाच — श्यामा प्रेम्णा पूर्णा अभवत्; ब्राह्मणः तु तद्वचनं उक्त्वा, मनसि एकाग्रः, तस्मात् देशात् निर्जगाम। सा तु पूर्वस्नेहात् प्रेम्णा आकुला, कामबाणैः पीडिता इव, तस्य ब्राह्मणश्रेष्ठस्य गच्छतः, चित्ते व्याकुला बभूव। ततः सा प्रेमपीडिता, स्वसखीमुपगम्य, स्वमनोरथानुसारिणीं, इदं वचनमब्रवीत् — "तस्य श्रवणेन मम शरीरे परिवर्तनं जातम्।" सा पुनः अवदत् — "स राजपुत्रः कुलीनः, यस्य स्वादो वा ज्ञानं वा न मया ज्ञातम्; तस्मिन्नर्थे दुष्टः कामः मां पीडयति। किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि?" सा पुनरुवाच — "स्वप्ने दृष्ट्वा वा न वा, सः मम मनसि अन्यकामदेव इव दृश्यते; विरहदुःखात् मम कोमलं मनः तीव्रतया दह्यते।" सा सखीमब्रवीत् — "सुन्दरी, चन्दनं शरीरस्थं विषवत्, हाराः सर्पवत्, शशीप्रभा अग्निवत् अनुभवामि।" सा पुनरुवाच — "न राजगृहे, न वने, न सरसि, न पर्वते, न दिवा, न निशि, न क्वचित् शान्तिम् अनुभवामि, न च किञ्चनोपायेन।" सा पुनरुवाच — "न शय्या, न ताम्बूलं, न गीतं, न वाद्यं, अद्य मम मनसि रोचते; न च नेत्रयोः तृप्तिः।" सा पुनरपि अवदत् — "अद्य अहं तस्मिन्नेव वने गमिष्यामि यत्र सः मायावी वसति; कुललज्जायाः भीता च पितृवशा च अस्मि।" पुनः अवदत् — "यदि पिता अद्य स्वयंबरं न आयोजयति, कथं करिष्यामि? सुदर्शनाय राजपुत्राय आत्मानं दास्यामि, यथा मम इच्छा।" सा पुनरुवाच — "पृथिव्यां अन्ये शतशः महाराजानः धनाढ्याः सन्ति; तेषु मम मनः न तुष्यति; स एव राज्यरहितोऽपि मया पूज्यते।" व्यासः उवाच — सुदर्शनः तु एकाकी, निर्धनः, दुर्बलः, वने फलैः जीवन्, तां दृढं हृदि धारयामास। सः वाक्बीजमन्त्रं जपन् सिद्धिं प्राप; तदेव तस्य सम्प्राप्तम्। सः चित्तैकाग्रः परमं मन्त्रं जपन्, ध्यानसमर्पितः बभूव। तदा स्वप्ने सः देवीं ददर्श — विष्णुमायां, अविभक्तां, जगज्जननीं, अम्बिकां, सर्वसम्पदां प्रदात्रीं। एवमेव, शृङ्गवेरपुरात् निषादाधिपः तं उपेत्य, सर्वोपस्करयुक्तं दिव्यं रथं तस्मै दत्तवान्। स रथः चतुर्भिः अश्वैः युक्तः, उत्तमध्वजैः विभूषितः च, तं राजपुत्रं विज्ञाय, आदरार्थं समर्पितः। सुदर्शनः तं सखायमिव प्रीत्या स्वीकृत्य, शम्बरं वन्यैः मूलफलैः सत्कारं कृतवान्। निषादाधिपः सत्कृत्य यथाविधि गत्वा, तपस्विनः तं स्नेहेन पर्यालोच्य, अन्योन्यं वचनमूचुः — "राजपुत्र, त्वं शीघ्रमेव राज्यं प्राप्स्यसि; निःशंकः, आत्मवीर्ये विश्वस्तश्च भव — न संशयः।" ते पुनरूचुः — "अम्बिका देवी त्वयि तुष्टा, वरप्रदा, जगन्मोहिनी; तव बन्धुश्च समर्थः, तस्मात् चिन्ता नास्ति।" तैः तपस्विभिः व्रतस्थैः मनोरमा अपि प्रोक्ता — "अद्य तव पुत्रः, सुमुखि, पृथिव्याः अधिपः भविष्यति।" सा तन्वङ्गी प्रत्युवाच — "भद्रं भवतु; अहं भवद्भ्यः दासी, ब्राह्मणाः, सच्च भक्तेः कः आश्चर्यः?" सा पुनरुवाच — "न सैन्यम्, न मन्त्रिणः, न कोषः, न बन्धवः; केन उपायेन मम पुत्रः राज्याय योग्यः?" सा पुनः अवदत् — "नूनं भवद्भिः आशीर्वादैः मम पुत्रः राजा भविष्यति — न संशयः। यूयं सर्वे मन्त्रविदः।" व्यासः उवाच — रथस्थः सुदर्शनः सर्वत्र तेजसा विराजमानः बभूव, सेनायाः इव मध्ये। न हि किंचन मन्त्रबीजस्य शक्तिसदृशं; सः भक्त्या जपन् तथा अभवत्। यः कामराजबीजं गुरोः मुखात् प्राप्य, शुद्धः, शान्तः च, जपति, सः सर्वान् कामान् आप्नोति। न हि पृथिव्यां न स्वर्गे किञ्चन दुर्लभं, यस्य शिवदेव्याः प्रसादः अस्ति, कुरुश्रेष्ठ। ये मातृपूजायां श्रद्धाहीनाः, ते मन्दाः, दारिद्र्यपीडिताः, दुःखिनः। या युगादौ सर्वदेवानां जननीति प्रसिद्धा, सा आद्येति नाम्ना ख्याता, कुरुश्रेष्ठ। बुद्धिः, कीर्तिः, धृतिः, श्रीः, बलं, श्रद्धा, विवेकः, स्मृतिः — एतेषु सर्वेषु सा एव प्रकटते। ये पुरुषाः तया मायया मोहिताः, ते तां न जानन्ति, मिथ्यावादेषु आसक्ताः, जगदम्बां, शिवां न उपासते। ब्रह्मा, विष्णु, शम्भुः, वसवः, वरुणः, यमः, वायुः, अग्निः, कुबेरः, त्वष्टा, पूषा, अश्विनौ, भगः च — एते सर्वे अपि तस्याः महिमानं वन्दन्ति। एवं धर्म्यम् आख्यानं, भक्त्या श्रवणीयम्।