एवं श्रुत्वा स राजा बलपराक्रमसमन्वितान् स्वपुरुषान् आज्ञापयामास— "नन्दिनीं गाम् आनयत, यूयं स्वबलमदगर्विताः।" ततो बलात् तां धेनुं गृह्य निगृह्णन्तः ते दासाः तस्थुः। सुरभिः तु कम्पमाना, अश्रुपूर्णलोचना, मुनिम् अभ्यधावत्— "भगवन्, अहं त्वया परित्यक्ता किम्, यदा मां घोरया वृत्त्या एते नयन्ति?" ऋषिः प्रत्युवाच— "नाहं त्वां परित्यजामि, उत्तमपयःप्रदायिनि।" "अद्य त्वां राजा बलात् नयति, मया पूजितोऽपि। किं करोमि? नाहं हृदये त्वां परित्यजामि।" इति मुनिना उक्ता सा गौः कोपसमन्विता अभवत्। ततः त्वरितम् उग्रं घोरं निनादम् अकार्षीत्। तस्याः शरीरेभ्यः ततः उग्राः राक्षसाः, शस्त्रधारिणः कवचिनः, उत्पन्नाः— "तिष्ठ तिष्ठ" इति शब्दयन्तः। ते राक्षसाः समग्रं सैन्यम् विनाशयामासुः, नन्दिनी विमुक्ता अभवत्। राजा विश्वामित्रः दुःखितः एकाकी प्रस्थितवान्। स दुःखेन पीडितः, क्षत्रबलस्य महत्त्वं निन्दन्, ब्राह्मणबलस्य प्राप्तिं दुष्करां मन्यन्, तपस्यां च मनः स्थापयामास। स गाधिसुतः बहूनि वर्षाणि महान् वने घोरं तपः कृत्वा, क्षत्रधर्मं परित्यज्य, ऋषिपदं प्राप। तस्मात्, हे राजन्, त्वम् अपि न विशेषद्वेषं कुर्याः। नूनं तपस्विभिः सह विरोधः कुलनाशाय भवति। ततः त्वं तं महर्षिं गत्वा, तपोनिधिं प्रहृष्टं कुरु। सुदर्शनः अपि, राजन्, यथेष्टम् अत्र स्थातुं अर्हति। एष बालकः निर्धनः, किं ते तेन, राजन्? अस्मिन् अनाथे दुर्बले च बालके तव द्वेषः व्यर्थः। सर्वत्र दया कार्या; इयं जगति दैववशगता। किं मात्सर्येण, राजर्षे? यद् विधाता तत् नूनं भविष्यति। दैवयोगेन, राजन्, वज्रः तृणसदृशः भवति—न संशयः; कदाचित् तृणम् अपि वज्रसदृशं भवति दैवबलात्। शशकः व्याघ्रं हन्ति, मक्षिका अपि गजम् हन्ति; प्रमादं त्यज, बुद्धिमन्, मम हितं वचनं कुरु। व्यास उवाच—एवं वचः श्रुत्वा, युधाजित् राजर्षिः मुनिम् प्रणम्य, स्वपुरीं प्रत्यगच्छत्। मनोरमा अपि तत्राश्रमे सुदर्शनस्य पुत्रस्य पालनं कृत्वा, सुष्ठु तस्थौ। स बालकः दिनप्रतिदिनं वर्धमानः, मुनिपुत्रैः सह क्रीडन्, निर्भयः, सर्वतोमङ्गलसमन्वितः अभवत्। कदाचित् तत्र मार्जारः आगतः; मुनिपुत्रः तं समीपे "क्लीबः" इति उक्तवान्। सुदर्शनः तद्वचनं श्रुत्वा, स्पष्टं नासिक्यं एकाक्षरं उच्चारयामास, पुनः पुनः तद् उच्चारयन्। तस्मिन् काले, बालकः मानसतः "कामराज" बीजमन्त्रम् अवधार्य, भक्त्या जपन्, हृदि धारयामास। दैवयोगेन, महाराजन्, तं अद्भुतं कामराजमन्त्रम् बालकः स्वाभाविकं प्राप्तवान्। ततः पञ्चमे वर्षे, ऋषिमात्रवृत्तिरहितं, ध्यानमुद्रावर्जितं, परमं मन्त्रं स प्राप्तवान्। स तं मन्त्रं प्रतिदिनं मौनं जपन्, क्रीडन् वा स्वपन् वा, कदापि न विस्मरत्, तस्य तत्त्वं स्वयम् अवगच्छन्। एकादशे वर्षे आगते, स राजपुत्रः मुनिना उपनयनं कृतः, वेदाध्ययनं च यथाविधि उपदिष्टः। स धनुर्वेदं शाखोपेतं, नीतिशास्त्रं यथोक्तं, सर्वकलाः च मन्त्रशक्त्या सम्यक् अधीतवान्। कदाचित् सः स्वचक्षुषा देवीमूर्तिं अपश्यत्—रक्ताम्बरधरां, रक्तवर्णां, सर्वाङ्गरक्ताभरणां। गरुडारोहिणीं, अद्भुतां वैष्णवीं शक्तिं प्रकटयन्तीं, तस्यां प्रसन्नवदनां दृष्ट्वा स राजपुत्रः हृष्टः अभवत्। स वन एव, सर्वज्ञानतत्त्वविद्, मातरं सेवमानः, नदीतीरे क्रीडन् अवसत्। तत्रैव वने, अम्बिका तस्मै धनुः, आयसशरान्, तूणीरं, कवचं च अदात्। तस्मिन्नन्तरे, काशिराजस्य कन्या सुप्रिया शशिकला नाम, दिव्या सर्वलक्षणसमन्विता— सा तं सुदर्शनं राजपुत्रं वनवासिनं, रूपसम्पन्नं, सर्वलक्षणयुक्तं, वीर्यवन्तं, मनोहरं कामदेवोपमं, श्रुत्वा। कविभिः तस्य गुणसम्पन्नस्य श्रुत्वा, सा हृदि तम् पतिं कर्तुम् अभिलषितवती। रात्रौ स्वप्ने, जगदम्बा तस्यै प्रकटिता, तां सान्त्वयित्वा, वाक्यम् उक्तवती— "वरं वृणुष्व, सुश्रोणि! सुदर्शनः मदीयभक्तः, मम वचनेन, सर्वकामान् तुभ्यं दास्यति, सुन्दरि।" एवं सा शशिकला स्वप्ने मातुः मोहिनीं मूर्तिं दृष्ट्वा, तस्याः वचनं स्मृत्वा, महता हर्षेण समन्विता अभवत्। प्रबुद्धा सा प्रमुदिता, मातरं पुनः पुनः पृष्टवती, किन्तु बाला, महान् लज्जया, हर्षकारणं न प्रकाशयामास। सा हसन्ती, प्रमोदिता, स्वप्नं पुनः पुनः स्मृत्वा, ततः सखीमेकां सविस्तरं स्वप्नकथां न्यवेदयत्। कदाचित् क्रीडार्थं, सखीभिः सह, विशालाक्षी कन्या, सुशोभितचम्पकवनं गतवती। सखीजनेन सह सा कन्या, चम्पकवृक्षस्य अधः, पुष्पाणि सञ्चिन्वती, मार्गे शीघ्रं ब्राह्मणं दृष्टवती।