पुरा मुख्यः उक्तवान्—“न कदाचित् शीघ्रता कार्य्या; राजन्, त्वया मुनिवचनानि श्रुतानि। विश्वामित्रस्य उदाहरणं तेन उक्तम्, महाभाग।" अतीते काले, प्रसिद्धः गाधिसुतः विश्वामित्रः, राजर्षिषु सुप्रसिद्धः, विचरन् वसिष्ठस्य आश्रमम् आगच्छत्। तत्र स शक्तिमान् राजा विश्वामित्रः, राजर्षिषु श्रेष्ठः, मुनिम् नमस्कृत्य तेन आसनं दत्तम् उपविष्टः। ततः महात्मना वसिष्ठेन भोजनार्थम् आमन्त्रितः स गाधिसुतः राजा, पुरुषेषु कीर्तिमान्, स्वसैन्येन सह तत्र स्थितः। नन्दिन्या सर्वविधं भोजनं स्वादुपाकं च उपन्यस्तम्; राजा तस्य सैन्यं च तत्र यथाकामं भोजनम् अकुर्वन्। तदा नन्दिन्याः शक्तिं ज्ञात्वा राजा वसिष्ठम् उपगम्य नन्दिनीं गोः याचना अकुरुत। विश्वामित्रः उक्तवान्—“हे मुने, सहस्रं दुह्यमानानां गवां दास्यामि; नन्दिनीं देहि, याचामि त्वाम्, शत्रुतापन।” वसिष्ठः उक्तवान्—“एषा मम यज्ञगोः, राजन्; न कदाचित् दास्यामि। सहस्रं गाः तव स्थातुं शक्नुवन्ति, किन्तु एषा मम स्थास्यति।” विश्वामित्रः पुनः उक्तवान्—“दशसहस्रं वा शतसहस्रं वा यद् इच्छसि दास्यामि; नन्दिनीं देहि, धर्मज्ञ, अथवा बलात् अपाहरिष्यामि।” वसिष्ठः उक्तवान्—“यथा इच्छसि, बलात् तां आज्ञाय गृह्णीहि, राजन्; किन्तु नन्दिनीं स्वेच्छया गृहात् न दास्यामि।” ततः राजा शक्तिमद्भ्यः स्वदासेभ्यः आज्ञापयत्—“नन्दिनीं गाम् गृह्णीत, ये बलगर्विताः।” ते दासाः बलात् तां गृह्णन्ति, तां बद्ध्वा अपहरन्ति; कम्पमाना सुरभिः अश्रुपूर्णनेत्रा मुनिम् प्राह। “हे मुने, अहं कथम् परित्यक्ता यदा तैः क्रूरतया अपाकृष्ये?” मुनिः ताम् प्रत्युवाच—“न अहं त्वां परित्यजामि, उत्तमदुग्धदायिनि।” राजा अद्य बलात् तव अपहरणं करोति, शुभे, यद्य अहं तं सत्कृतवान्; किं करिष्यामि? न मनसा तव परित्यागं इच्छामि। एवं मुनिना उक्ता गौः क्रोधेन पूर्णा अभवत्; ततः तुर्यं घोरं गर्जनम् अकुरुत्। तदा तस्याः शरीरात् उग्राः दानवाः उत्पन्नाः, शस्त्रधारिणः कवचधारिणः च, गर्जन्तः—“निवारय! निवारय!” तैः दानवैः सर्वं सैन्यं विनष्टम्, नन्दिनी मुक्ताभवत्; विश्वामित्रः राजा एकाकी दुःखितः निर्गतः। स दुःखेन अभिभूतः, क्षत्रबलस्य महत्त्वं निन्दन्, ब्राह्मणबलं दुष्प्राप्यं मन्यन्, तपस्यां प्रवृत्तः। दीर्घकालं महान् वनं तपः कृत्वा, गाधिसुतः मुनित्वं प्राप्तवान्, क्षत्रधर्मं परित्यज्य। तस्मात्, राजन्, त्वया अपि अत्यन्तं वैरं न कर्तव्यम्; निश्चितं, तपस्विभिः युद्धं कुलविनाशं जनयति। अतः त्वं श्रेष्ठं मुनिं गच्छ, तपोधनं सान्त्वय; सुदर्शनः अपि, राजन्, यत्र इच्छति तत्र स्थातुं शक्नोति। एष बालः दरिद्रः; तव किं हानिः? असहायस्य दुर्बलस्य बालस्य वैरं व्यर्थम्। सर्वत्र दया कर्तव्या; जगत् भाग्यपरायणम्। किं स्पर्धया, राजश्रेष्ठ? यद् विधिसंयुतं तद् निश्चितं भवति। भाग्येन, राजन्, वज्रम् तृणवत् भवति—न संशयः; तृणं च वज्रवत्, भाग्यबलात्। शशः सिंहम् हन्ति, मक्षिका गजम् अपि हन्ति; त्वं प्रमादं त्यज, मम हितम् उपनय। व्यासः उक्तवान्—तस्य वचनं श्रुत्वा युधाजित् राजश्रेष्ठः, मुनिं प्रणम्य, निजनगरं प्रत्यगच्छत्। मनोरमा अपि आश्रमे सुदर्शनस्य पालनं कृत्वा सुखेन स्थितवान्; सुदर्शनः नियमपालनं अकरोत्। प्रतिदिनं स राजपुत्रः वृद्धिं अकरोत्; मुनिपुत्रैः सह क्रीडन् निर्भयः, सर्वथा शुभः अभवत्। कदाचित् तत्र मुषकः आगच्छत्; मुनिपुत्रः तं समीपे “नपुंसकः” इति अभाषत्। सुदर्शनः तद् श्रुत्वा, स्पष्टं एकाक्षरं अनुनासिकं उच्चारयत्, पुनः पुनः तद् आवृत्तिं अकरोत्। तस्मिन् काले बालः कामराजाख्यं बीजमन्त्रं मनसा गृहीत्वा भक्त्या जपं अकरोत्। भाग्यवशात्, महराजन्, अद्भुतः कामराजमन्त्रः बालस्य स्वाभाविकं प्राप्तः। ततः पञ्चमे वर्षे स परमं मन्त्रं प्राप्तवान्, ऋषिच्छन्दोवर्जितम्, ध्यानकृत्यवर्जितम्। स मन्त्रं प्रतिदिनं, क्रीडन् वा शयानः वा, मनसा जपत्, तस्य सारं स्वयम् जानन्, न विस्मरति। एकादशे वर्षे आगते, स राजपुत्रः मुनिना उपनयनं कृतः, वेदाध्ययनं अकरोत्। धनुर्वेदं शाखासहितं, नीतिशास्त्रं विधिनिर्दिष्टं, सर्वकलाः च मन्त्रबलात् अधीतवान्। कदाचित् स देवीरूपं साक्षात् अपश्यत्—रक्तवस्त्रा, रक्तवर्णा, सर्वाङ्गेषु रक्ताभरणा। गरुडासनस्थिता, अद्भुतं वैष्णवीशक्तिरूपं प्रकटयन्ती, तस्य मुखं दयया दर्शयन्ती, राजपुत्रः हृष्टः अभवत्। तस्मिन् वने स्थित्वा, सर्वविद्यायाः तत्त्वं ज्ञात्वा, मातरं सेवन्, नदीतीरे क्रीडन् अभवत्। तत्र वने, अम्बिका तस्मै धनुः, लौहशरान्, तूणीरं, कवचं च दत्तवती।