यदि धर्मस्वरूपः साक्षात् वामनरूपधारी हविराप्तये यथैवाचरद्, तर्हि कः अन्यः तद्वत् न आचरिष्यति? अतः कदापि कस्यापि विश्वासः न कर्तव्यः—यदा लोभः चित्ते जायते, तदा पापकर्मणा घोरभीः सञ्जायते, हे प्रभो। लोभेन अभिभूताः जनाः नूनम् एव पापानि कुर्वन्ति; हे मुनिवर, परत्र कस्यापि भीः नास्ति। येषां चेतसि लोभः प्रवर्धते, ते जनाः चिन्तया, कर्मणा, वाचा च परधनग्रहणे पतन्ति। मनुष्याः निरन्तरं धनकामनया देवान् यजन्ति; किन्तु देवाः अपि स्वकार्यं कृत्वा तदर्थं प्रत्यक्षं दातुं न शक्नुवन्ति। अन्यस्य धनं व्यापारतः, दानतः, चौर्यतः, बलात् वा यथेष्टं गृह्यते च दीयते च। एकः वणिक् बहुधान्यवस्त्रादिकं विक्रयाय गृह्णाति, ततो देवान् यजति—"मम महद् ऐश्वर्यम् अस्तु" इति चिन्तयन्। हे रिपुतापन, व्यापारस्य अन्तः किं अन्यत् अस्ति—परधनलाभकामनया विना? लाभकालः यदा आगच्छति, तदा सः उच्चमूल्यस्य अपि कामना करोति। एवं, हे ब्रह्मन्, सर्वे प्राणिनः सदा परधनग्रहणपरायणाः; पुनः कः विश्वासः कर्तव्यः? तीर्थयात्रा व्यर्था, दानं व्यर्थं, अध्ययनं व्यर्थम्; ये लोभमोहावृतचित्ताः, तेषां कृतं अकृतमेव भवति। अतः, हे सुभाग, तम् स्वगृहं प्रेषय; अहम् अत्रैव पुत्रेण सह स्थास्ये, हे द्विजोत्तम, जानक्याः इव। एवं उक्तः स मुनिः तदा युधाजितं नृपतिं प्रति गतवान्, भरद्वाजाय वीर्यवन्तं वचः अब्रवीत्—"गच्छ, राजन्, यथेष्टं स्वपुरीं, नृपश्रेष्ठ; मन्मथरमा न यास्यति, सा पुत्रेण सह दुःखिता।" युधाजित् उवाच—"हे मुनिवर, त्वं दार्ढ्यम् उत्सृज्य मनोरमां प्रेषय; अहम् विना तया न गमिष्यामि, न च बलात् अद्य तां नयामि।" मुनिः उवाच—"यदि शक्नोषि, बलात् अद्य मम आश्रमात् ताम् नय, यथा विश्वामित्रः कदाचित् वसिष्ठस्य धेनुं बलात् नेतुम् इच्छन्।" व्यास उवाच—मुनिवचनं श्रुत्वा, राजा वृद्धमन्त्रिणं आहूय पप्रच्छ। "बुद्धिमान् भव, अद्य किम् अत्र कर्तव्यम् इति वद; अहम् बलात् तां पुत्रेण सह नयिष्यामि, सा धर्मवदिनी।" "शत्रुः अपि दुर्बलः न अवज्ञेयः शुभकामिना; सः वृद्धः चेद् अपि, राजयक्ष्मेव, मृत्युम् आवहति। न अत्र सैन्यं न वा वीरः अस्ति यः मां वारयेत्; अहम् शत्रुं तत्र गृह्णीयां हन्यां च। राज्यं कंटकशून्यं भविष्यति यदि अहम् अद्य बलात् आचरामि; यदा सुदर्शनः हन्यते, सः निःशङ्कः भविष्यति।" मुख्यः उवाच—"न अविवेकेन कर्तव्यम्, राजन्; मुनिवचनं श्रुतं त्वया। विश्वामित्रस्य दृष्टान्तः तेन उक्तः, नृपश्रेष्ठ।" "किल, गाधेः पुत्रः विश्वामित्रो नृपशार्दूलः, कदाचित् विचरन् वसिष्ठस्य आश्रमं प्राप्तवान्। सः महात्मना वसिष्ठेन सत्कृत्य, उपवेशने उपवेश्य, उपविष्टः। महात्मना वसिष्ठेन भोज्याय निमन्त्रितः, सः राजा गाधिसुतः सेनया सह तत्र स्थितवान्। सर्वाणि भोज्यानि स्वादूनि च नन्दिन्या प्रदत्तानि—राजा सेनया सह यथेष्टं अश्नोत्।" "नन्दिन्याः सामर्थ्यं ज्ञात्वा, राजा वसिष्ठं प्रति गतवान्, धेनुं याचितवान्। विश्वामित्रः उवाच—'हे मुनिवर, सहस्रं दुहित्र्यः गाः दास्यामि; नन्दिनीं देहि—त्वां याचे, रिपुतापन।' वसिष्ठः उवाच—'एषा मम यज्ञधेनुः, नृप; न कदापि दास्यामि। सहस्रं गाः तव सन्तु, एषा मम स्थास्यति।' विश्वामित्रः उवाच—'दशसहस्रं वा लक्षं वा यद् इच्छसि दास्यामि; नन्दिनीं देहि, वा बलात् गृह्णामि।' वसिष्ठः उवाच—'बलात् अद्य गृह्णीष्व, राजन्, यथेष्टं; अहम् स्वेच्छया नन्दिनीं न दास्यामि।'" "इति श्रुत्वा, राजा बलवतः स्वसेवकान् आज्ञापयत्—'गृह्णीत नन्दिनीं, बलवद्भिः युष्माभिः।' ते सेवकाः बलात् तां गृहित्वा निरोधयन्। कम्पमाना सुरभिः अश्रुपूर्णलोचना मुनिं प्राह—'किं मां परित्यजसि, कथं मां बलात् नयन्ति?' मुनिः प्रत्युवाच—'न अहं त्वां परित्यजामि, सुभगे; राजा अद्य बलात् त्वां नयति, अहम् तव परित्यागं न मन्ये।'" "एवमुक्ता सा धेनुः क्रोधेन पूर्णा अभवत्; ततः सः भीषणं नादं मुखात् मुमोच। तस्याः शरीरेभ्यः तदा भीमाः असुरा निर्जग्मुः, शस्त्रशस्त्रधारिणः, 'तिष्ठ, तिष्ठ' इति घोषयन्तः। तैः असुरैः सर्वं सैन्यं विनष्टम्, नन्दिनी विमुक्ता। राजा विश्वामित्रः एकाकी दुःखितः प्रत्यागतः।" "हा! दुःखेन पीडितः सः क्षत्रियबलस्य महान् प्रभावं निन्दन्, ब्राह्मणबलं दुरापम् इति ज्ञात्वा दीर्घतपस्यैव मनः कृतवान्। बहूनि वर्षाणि महावने तपः कृत्वा, गाधेः सुतः तपस्वी अभवत्, क्षत्रियधर्मं परित्यज्य।" "अतः, राजन्, त्वम् अपि विशेषशत्रुतां न कुर्याः; निःसंशयं तपस्विभिः विवादः कुलनाशाय भवति।