जयद्रथः कृताञ्जलिः स गुरोः पुरतः स्थित्वा मुनिसंकुलं तं तपोवनं प्रविवेश। तत्र तु नृपतिं दृष्टुम् इच्छन्त्यः मुनिनारीणां पत्न्यः समागत्य पृष्टवन्तः—"कः अयं?" तासां मध्ये शोभनाङ्गी यज्ञसेनी आगता; तां जयद्रथः दृष्ट्वा, सा स्वसुन्दर्ये लक्ष्म्याः इव अपरां मूर्तिम् इव प्रतीयते स्म। सा कृष्णा, दिव्यस्त्रीसमाना, तस्य दृष्ट्या सस्मार; स राजा धौम्यं पप्रच्छ—"का एषा कृष्णवर्णा, सुन्दरमुखी स्त्री?" सा कस्य भार्या, कस्य कन्या, किं नाम, या रूपसम्पदा शोभिता, मानुषेषु शचीव? वनमध्यगता सा लता इव शोभते, राक्षसीषु रम्भेव विराजते। "सत्यं ब्रूहि, सुभगे, कस्य प्रिया एषा युवती? राजपत्नीव दृश्यते, न मुनिपत्नी, द्विजोत्तम।" धौम्यः प्रत्युवाच—"एषा द्रौपदी, पाण्डवानां प्रिया भार्या, शुभलक्षणा, हे सिन्धुपते; सा पाञ्चाली अस्मिन पुण्ये आश्रमे वसति।" तदा जयद्रथः पप्रच्छ—"क्व गता पञ्च प्रसिद्धाः पाण्डवाः? किम् अमी वीराः दुःखरहिताः अत्र वने निवसन्ति?" धौम्यः उक्तवान्—"पञ्च पाण्डवाः मृगयार्थम् रथैः गताः; ते मध्याह्ने मांसादि आनयित्वा प्रत्यागमिष्यन्ति, राजन्।" एवं श्रुत्वा राजा उत्थाय द्रौपद्याः समीपम् आगत्य ताम् इदं वचनं अब्रवीत्—"कुशलं ते, सुन्दरि? क्व गताः तव पतयः? एकादश वर्षाणि वने गतानि इति श्रूयते।" तदा द्रौपदी प्रत्युवाच—"भवतः कल्याणं भवतु, राजपुत्र; आश्रमस्य समीपे विश्राम्यताम्, शीघ्रं पाण्डवाः आगमिष्यन्ति।" एवं उक्तवत्यां तस्यां, राजा कामाविष्टः, तां द्रौपदीं मुनिसत्तमान् अवज्ञाय जग्राह। पण्डिताः हि वदन्ति—"कस्मिंश्चिदपि विश्वासः न कर्तव्यः"; यः विश्वासं करोति, स दुःखं प्राप्नोति, बलेरिव दृष्टान्तः। विरोचनस्य पुत्रः धर्मिष्ठः, सत्यपरायणः, यज्ञकृत्, दाता, शरण्यः, साधुभिः पूजितः, प्रह्लादस्य पौत्रः, सदा धर्मे स्थितः, एकोनशतं यज्ञान् सम्यग्दक्षिणया कृतवान्। सदा सात्त्विकः, विष्णुः योगिभिः अपि पूज्यते; स स्थिरः सन् अपि, देवकार्यार्थं कर्म करोति। कश्यपात् विष्णुः, मायाविनं वामनं रूपं कृत्वा, छलतः राज्यं पृथिवीं च सागरैः सह बलिं जिगाय। तदा विरोचनस्य पुत्रः बली सत्यवादी राजा आसीत्; तथापि विष्णुः इन्द्रस्य कृते मायया अकरोत्, यथा श्रुतम्। धर्ममूर्तिना वामनरूपेण हविरुपलम्भनार्थम् कृतं यदि, अन्योऽपि तथैव न करिष्यति किम्? अतः कस्यचित् विश्वासः न कर्तव्यः; लोभः चेतसि जायते चेत्, पापकर्मणा भीषणं भयम् उत्पद्यते। लोभेन अभिभूताः पापानि एव कुर्वन्ति; कस्यचिद् परत्र भयम् नास्ति। लोभदुष्टचित्ताः पुरुषाः मनसा, वाचा, कर्मणा च परधनं हरन्ति। धनकामनया देवताः पूज्यन्ते; देवाः च कृत्यं कृत्वा प्रत्यक्षं दातुं न शक्नुवन्ति। परधनं क्रयविक्रयादिभिः, दानेन, चौर्येण, बलात् वा स्वच्छन्दं गृह्यते। व्यापारी बहुधान्यवस्त्रादिकं विक्रयार्थं गृह्णाति, देवताः पूजयति, "संपदं लभेय" इति चिन्तयन्। हे रिपूनां दर्पहा, व्यापारः किमन्यद् परधनलोलुपता? सम्पादनकाले उच्चमूल्येऽपि स्पृहयति। एवं ब्रह्मन्, सर्वे प्राणीः सर्वदा परधनापहरणे प्रवृत्ताः; कः पुनः विश्वासः? तीर्थयात्रा व्यर्था, दानं व्यर्थं, स्वाध्यायः व्यर्थः; लोभमोहाभिभूतानां कृतं नष्टमेव। अतः, सुभगे, तम् गृहं प्रेषय; अहं पुत्रेण सह अत्र स्थास्ये, जानकीव। एवं उक्ते, स मुनिः राजा युधाजितं गत्वा, वीर्यसम्पन्नं भारद्वाजं, इदं वचनं अब्रवीत्—"गच्छ राजन्, यथेष्टं स्वपुरं; एषा मनोरमा न आगमिष्यति, सा पुत्रस्नेहेन शोकिता।" युधाजितः उवाच—"मुने, त्वं दुराग्रहो मा भूः, मनोरमां प्रेषय; अहं तया विना न गमिष्यामि, न च बलात् अद्य गृह्णीयाम्।" मुनिः प्रत्युवाच—"यदि शक्नोषि, अद्य मम आश्रमात् बलात् गृहाण, यथा विश्वामित्रः कदाचित् वसिष्ठस्य धेनुम् अपाहरत्।" व्यासः उवाच—एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, राजा वृद्धं मन्त्रिणं आहूय, सावधानं पप्रच्छ। "मन्त्रिन्, अद्य किम् अत्र कर्तव्यं? अहं तां च पुत्रौ च बलात् गृह्णीयाम्, सा धर्मवदिनी।" शत्रुः दुर्बलः अपि न अवज्ञेयः शुभकामिना; स वृद्धः चेद्, राजयक्ष्मेव मृत्युतुल्यः स्यात्। नात्र सेना न च योद्धा अस्ति यः मां वारयेत्; शत्रुं च हन्त्वा तत्र गृह्णीयाम्। बलात् अद्य कृत्वा राज्यं निर्मलम् भविष्यति; सुदर्शनं हत्वा नूनं निर्भयः भविष्यामि।