युद्धभूमौ निपातितः स राजा छिन्नशिराः पपात भूमौ, तस्य च सर्वे सैनिका विदारिताः दिशो दिशः प्रधाविताः। ततः मनोरमा, युद्धमध्यगतं पितरं हतं श्रुत्वा, पितृशत्रुतां स्मरन्ती भीतिभयाकुला बभूव। सा चिन्तयन्ती—“दुष्टबुद्धिः युधाजित् राज्यलोभेन मम पुत्रं हन्तुम् इच्छति”—इति महान् शोकवशा बभूव। तस्याः मनसि चिन्ता समुत्पन्ना—“किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि? पितरं युद्धे हतम्, पतिं च अद्य मृतम्, पुत्रश्च बाल एव। लोभः परमदुष्टः—कः तेन न गृहीतः? उत्तमराज्ञः अपि तद्वशात् किम् अधर्मं न कुर्यात्? लोभग्रस्तः जनः पितरं, मातरं, भ्रातॄन्, आचार्यं, बान्धवान्, मित्राणि च हन्ति—विचारः नास्ति तत्र। कामवशात् न भोक्तव्यं भुङ्क्ते, न गन्तव्यं गच्छति, धर्मं च पुनः परित्यजति। अस्मिन्नेव नगरे मम कोऽपि बलवान् नास्ति; यावत् अहम् अत्र तिष्ठामि, तावत् पुत्रं रक्षितव्यम्। यदि राजा अद्य मम पुत्रं हन्यात्, तर्हि किं करिष्यामि? न मे रक्षिता लोके अस्ति येन अहम् सुरक्षितुं शक्नुवामि। लीलावती च सदा वैरिणी, सा नूनं मम प्रतिद्वन्द्वी भविष्यति; पुत्रे मम दया न करिष्यति। यदि युधाजित् आगच्छेत्, मम निःश्रयः नास्ति; बालं पुत्रं ज्ञात्वा अद्य तं कारागारे स्थापयिष्यति।” सा पुनः चिन्तयन्ती—“श्रूयते नगरे राज्ञा गर्भस्थः बालः सप्तधा विदारितः; ततोऽपि ते सप्त सप्तधा अभवन्। मातुः गर्भं प्रविश्य, हस्ते कृतम् अणुकृतम् अस्त्रं; तथापि सप्तचत्वारिंशद् मरुतः दिवि उत्पन्नाः। सहभार्यया विषं दत्तम् अन्यया राजपत्नी गर्भनाशाय—इदं नगरे जातम् इति श्रुतम्। पश्चात् स बालः विषयुक्तः जातः; स एव लोके सागरः इति विख्यातः। जीवति पतौ, कैकेयी राजपत्नी रामं ज्येष्ठं वनं प्रेषयामास; दशरथः राजा मृतः। मन्त्रिणः अपि स्वातन्त्र्यं नास्ति; ये मम पुत्रं सुदर्शनं राजानं कर्तुम् इच्छन्ति, ते युधाजित् वशे एव। भ्राता च मे न एव वीर्यवान् यः मां बन्धनात् मोचयेत्; भाग्यवशात् महद् दुःखम् उपागतास्मि। तथापि प्रयत्नः सदा कर्तव्यः, यतः सिद्धिः दैवात् जायते; अद्य अहं शीघ्रं उपायं चिन्तयिष्यामि येन पुत्रं रक्षेयम्।” एवं विचार्य सा युवती विदल्लं नाम मन्त्रिणं, सर्वार्थकुशलं, अत्यन्तदर्पयुक्तं, प्राज्ञेषु श्रेष्ठं, आह्वयत्। तं रहसि एकान्ते आहूय, सा दुःखेन आर्ता, पुत्रं हस्ते धृत्वा, रुदती, दुःखितहृदया, इदं वचनं अब्रवीत्—“मम पिता युद्धे हतः, अयं च बालः मम पुत्रः; राजा युधाजित् महाबलः—किं कर्तव्यं ब्रूहि।” विदल्लः प्रत्युवाच—“अत्र न स्थातव्यम्; शीघ्रं वाराणस्याः समीपे वनं यामः। तत्र मम मातुलः प्रसिद्धः सुभाहुः वसति; सः महाबलः, अस्माकं रक्षकः भविष्यति। युधाजितं द्रष्टुम् उत्सुकया त्वया नगरं त्यक्त्वा, रथमारुह्य, गन्तव्यम्—नात्र संशयः।” एवं तेन निर्देशिता सा रानी लीलावतीं गत्वा अब्रवीत्—“सुश्रोणि! अद्य अहं पितरं द्रष्टुं गच्छामि।” इति उक्त्वा सा स्वदासीं विदल्लं च सहित्वा, रथमारुह्य, नगरात् निर्गता। सा भीता, दुःखेन पूर्णा, पितृवियोगशोकसमाक्रान्ता, युधाजितं च पितरं च मृतौ दृष्ट्वा। शीघ्रं तयोः अन्त्यकर्म कृत्वा, कम्पमाना, भीतिभरिता, द्वाभ्यां दिवाभ्यां भागीरथ्याः तटं प्राप्तवती। तत्र निष्ठुरैः निषादचौरैः सर्वं धनं रथं च अपहृतम्। सा रुदती, पुत्रं गृहीत्वा, शोभनवस्त्रधारिणी, दास्या सहिता, जाह्नव्याः तटे प्रतस्थे। भीतया सा शीघ्रं नौकां समारुह्य, पावनां भागीरथीं तीर्त्वा, त्रिकूटं पर्वतं प्राप्तवती। शीघ्रगमना, भयाकुला, भारद्वाजाश्रमं आगता; तत्र तपस्विनः दृष्ट्वा, निर्भया बभूव। तदा मुनिः तां पप्रच्छ—“काऽसि त्वम्? कस्य भार्या? कथं दुःखेन अत्र आगता? सत्यम् आख्याहि, सुश्रोणि! देवी वा नारी वा, किम् अत्र वने बालकेन सह वससि? पद्मलोचने, सुश्रोणि, किं राज्यं हृतम् इव दृश्यसे?” एवं मुनिना पृष्टा सा तेजस्विनी न उत्तरं दत्तवती; दुःखेन आक्रान्ता, रुदती, विदल्लं संकेतयामास। विदल्लः तं प्रति अब्रवीत्—“एषा राजा ध्रुवसन्धेः धर्मिष्ठस्य भार्या धर्मपत्नी मनोरमा नाम। सूर्यवंशस्य महाबलः राजा सिंहेन हतः; अयं तस्य पुत्रः सुदर्शनः नाम। अस्याः पिता परमधार्मिकः पौत्रार्थं युद्धे मृतः; युधाजित् भयात् एषा अरण्ये आगता। बालकेन सह राजकन्या त्वां एव शरणं गता; भाग्यवन्तः मुने, तस्याः रक्षकः भव।