तत्र भीषणः रक्तनदी प्रवहति स्म, वीरगजाश्वसमूहैः वह्यमाना, तान् दुष्टमानवान् पश्यतः संत्रासयन्ती, सूर्यस्य पथमिव तैः कामिता। तस्यां नदीतटे विदारिताः पुरुषशिरांसि, केशच्छादितानि, विक्षिप्तानि, भग्नतटे कुम्भानि सन्ति इव बालैः क्रीडायै स्थापितानि, सूर्यरश्मिभिः प्रकाशमाना। रथात् भूमौ पतितस्य मृतवीरस्य शरीरस्य चक्रवाकः मांसकामः शिरस्य उपरि परिभ्रमति स्म; आत्मा अपि प्रियं शरीरं दृष्ट्वा, शक्तिहीनः सन्, पुनः तत्र प्रवेशितुम् आकाङ्क्षति स्म। युद्धे हतः राजा दिव्यरथे स्थितः, प्रियां देवीं गोदाम्बरां गोदाम्बरे उपविष्टां सम्बोधितवान्—“पश्य मे शरीरं बाणैः विदारितं भूमौ पतितं, हे सुशोभनभुजे प्रिये।” शत्रुना हतः कश्चित् स्वर्गं गतः, दिव्यया कन्यया सह रथे उपविष्टः; अग्नये शरीरं दत्त्वा, तस्य प्रिया स्वसखीभिः सह तं गृहीत्वा। युद्धे परस्परशस्त्रैः हतौ द्वौ वीरौ सह स्वर्गं गतौ; तत्र पुनः शक्तिशस्त्रैः युद्धं कृतवन्तौ, अप्सराः तयोः विवादेन व्याकुला अभवत्। युवकः कश्चित् दिव्यां कन्यां प्राप्तवान्, गुणसम्पन्नां सुन्दरीं; तस्य समीपे स्वगुणान् स्तुत्वा, योगेन सह प्रेम्णा संयोगं कृतवान्। भूमेः रजः सर्वत्र प्रसारितम्, आकाशे रात्रिः सूर्यं आवृत्य स्थितः; तद्रजः सहसा रक्तसागरः अभवत्, सूर्यः अपूर्वतेजसा प्रकाशमानः अभवत्। कश्चित् आकाशं गत्वा दिव्यां कन्यां प्राप्तवान्, सा सुन्दरमुखी, हृदयेन भक्त्या युक्ता; सः स्वनियमहानिम् आशङ्क्य, तां न आलिङ्गितवान्, मनसि चिन्तयन्—“तस्या अनुकूलवाक्यं मम व्यर्थं भविष्यति।” यत्र युद्धम् आरब्धम्, तत्र युधाजित् राजा वीरसेनम् तीक्ष्णैः उग्रैः बाणैः हतवान्। राजा हतः भूमौ पतितः, शिरः छिन्नम्; सर्वसेना भग्ना, दिशः दिशः पलायिता। मनोरमा युद्धमध्येषु पितरं हतं शृत्वा, भयेन व्याकुला, पितृशत्रुं स्मृत्वा। “युधाजित् दुष्टचेताः राज्यलोभेन मम पुत्रं हन्ति”—एवं चिन्तयन्ती, दुःखेन आक्रान्ता अभवत्। “किं करिष्यामि, कुत्र गच्छेयम्? पितरं युद्धे हतम्, पति अपि अद्य मृतः, पुत्रः बालः।” “लोभः अत्यन्तं दुष्टः—कः तेन न ग्रहीतः? लोभयुक्तः राजा किम् न कुर्यात्?” “लोभग्रस्तः जनः पिता, माता, भ्रातृ, गुरु, बान्धव, मित्र—सर्वान् हन्ति, तत्र न विचारः।” “कामेन प्रेरितः, अनाचित्यम् खादति, अनाचित्यम् गच्छति, धर्मं पुनः परित्यजति।” “अस्मिन नगरे मम बलवान् मित्रम् नास्ति; यावत् तत्र स्थास्यामि, पुत्रं रक्षितव्यम्।” “यदि राजा अद्य पुत्रं हन्ति, ततः किं करिष्यामि? रक्षणाय कोऽपि नास्ति।” “लिलावती सदा शत्रुत्वेन मम प्रतिद्वन्द्वी भविष्यति; पुत्रे दया न दर्शयति।” “यदि युधाजित् आगच्छति, मम गत्यन्तरम् नास्ति; पुत्रं बालं जानीय, तं कारागारं नयिष्यति।” “श्रुतम्—नगरे राजा गर्भस्थं बालं सप्तधा विदारयामास; ततः सप्त सप्तधा अभवत्।” “मातृगर्भं प्रविश्य, हस्ते क्षुद्रं शस्त्रं कृतवान्; तथापि सप्तचत्वारिंशत् मरुतः स्वर्गे उत्पन्नाः।” “सपत्न्या विषम् राजपत्न्यै गर्भनाशाय दत्तम्—इदं नगरे घटितम् इति श्रुतम्।” “पश्चात् बालः विषयुक्तशरीरे जातः; सः सगरः इति लोके प्रसिद्धः अभवत्।” “पत्न्याः जीवतः कैकेयी रामम् ज्येष्ठम् वनवासं कृतवती; दशरथः राजा मृतः।” “मन्त्री स्वतन्त्राः न सन्ति; ये मम पुत्रं सुदर्शनम् राज्ये स्थापयितुम् इच्छन्ति, ते युधाजितस्य वशे सन्ति।” “मम भ्राता न साहसी, यथाऽहं बन्धनात् विमोचनीयम्; दैवबलात् महान् दुःखम् प्राप्तम्।” “तथापि, प्रयत्नः सदा कर्तव्यः; सिद्धिः दैवात् जायते; अद्य शीघ्रं पुत्ररक्षणाय उपायं रचयिष्यामि।” एवं चिन्तयन्ती सा युवती विदल्लं आह्वयति स्म, सः अत्यन्तं गर्वितः, सर्वकार्येषु निपुणः, मन्त्रिणां मध्ये उत्तमः। तं एकान्ते आह्वयित्वा, दुःखेन आकुला, बालं हस्ते धारयन्ती, रुदन्ती, व्याकुलहृदया, इदं उक्तवती—“मम पिता युद्धे हतः, अयं बालः मम पुत्रः; युधाजित् राजा बलवान्—किं कर्तव्यम्?” विदल्लः प्रत्युवाच—“अत्र स्थातुं न युक्तम्; शीघ्रं वाराणसीसमीपस्थं वनं गच्छामः।” “तत्र मम मातुलः सुबाहुः प्रसिद्धः वर्तते; सः अत्यन्तबलवान्, रक्षकः भविष्यति।” “युधाजितं द्रष्टुम् इच्छन्त्या, नगरं त्यक्त्वा रथारूढा शीघ्रं गन्तव्या—नात्र संशयः।” एवं तेन उपदिष्टा रानी लिलावतीं गत्वा उवाच—“सुशोभननेत्रे, अद्य अहं पितरं द्रष्टुं गच्छामि।” इति उक्त्वा, सा दासीं विदल्लं च सह रथं आरूढा, नगरात् निर्गता। भयात् दुःखात्, पितृशोकात् व्याकुला, सा युधाजितं पितरं च मृतं दृष्ट्वा। शीघ्रं पितृकृत्यं कृत्वा, कम्पमाना, भयेन पूर्णा, रानी द्विदिने भागीरथीतटं प्राप्तवती। तत्र, निष्ठादजातैः दस्युभिः सर्वं धनं रथं च अपहृतम्।