राज्ञः निधनसमये, तस्य राज्यान्तर्गताः सामन्ताः स्वस्वसेनाभिः सह, परस्पर-स्पर्धया सज्जनाः, युद्धाकाङ्क्षिणः, परस्परं निगृह्णन्तः, तत्र समागताः। तत्र श्रृङ्गवेरपुरनिवासिनः निषादा अपि, राज्ञो निधनं श्रुत्वा, राजधनलाभलुब्धाः, तत्र आगच्छन्। राजपुत्राः बालाः सन्ति, परस्परवैरमस्ति इति श्रुत्वा, दस्यवः अपि देशदेशात् तत्र समागताः। तत्र महद् कलहसम्भ्रमः अभवत्। युद्धोत्सुकौ युधाजित्-वीरसेनौ च परस्परं प्रतिद्वन्द्विनौ अभवताम्। तस्मिन्नेव काले, रम्यं भारद्वाजाश्रमं प्रति यात्रा प्रवृत्ता। तदा युद्धभूमौ स्थिरः, दीर्घबाहुः धनुर्धारी राजा युधाजित्, स्वबलरथानुचरैः सहितः, समराय अभ्यनयत्। वीरसेनः अपि स्वसेनया परिवृतः, स्वनप्तुः श्रेयसे मनः कृत्वा, देवेन्द्रप्रभः, क्षत्रधर्ममास्थाय, युद्धे स्थितवान्। स राजा वीरसेनः क्रोधेन च वीर्येण च पूर्णः, समरस्थं युधाजितं वर्षधाराभिर्द्रुतं पर्वतमिव बाणवृष्ट्या अभ्यवर्षयत्। तदा तेन तीक्ष्णैः समवाहितैः बाणैः युधाजितेन प्रेषितान् बाणान् स्वैः बाणैः छित्त्वा, तं समन्तात् संववेष्टयत्। तत्र गजाश्वरथसंघर्षे महद् युद्धम् अभवत्, देवमानुष्यर्षिभिः साकं दृष्टम्। व्योमनि मांसलुब्धैः गृध्रादिभिः पक्षिसंघैः आकृष्टम् आसीत्। रुधिरनदी भीषणा तत्र प्रवहन्ती, वीरगजाश्वगणैः वह्यमाना, दुष्टपुरुषान् भीषयन्ती, सौर्यमार्गमिव प्रार्थिता। तत्र छिन्नमस्तकानि पुरुषाणां केशवत्यः शिरांसि भग्नतीरस्थलेषु बालकैः क्रीडार्थं स्थापितानि इव, सूर्यार्केण दीप्तानि, लघुकुम्भफलानि इव रुधिरनद्यां तत्र स्फुरितानि। रथात् पतितस्य मृतस्य वीरस्य, गृध्रः मांसलुब्धः उपरि परिभ्रमति; तस्य जीवः अपि, प्रियं शरीरं दृष्ट्वा, तत्र पुनः प्रवेशयितुम् अत्यन्तं स्पृहयति, अशक्तः सन् अपि। अपरे युद्धे हताः, दिव्ये रथे उपविष्टः राजा, प्रियतमां देवीम् आलिङ्ग्य, इदं वदति—‘पश्य मम शरीरं बाणैः विद्धं भूमौ पतितं, सुकेशिनि प्रिये।’ कश्चन शत्रुणा हतः, दिव्यां कन्यां रथे समारुह्य, दिवं गतः; स तु स्वं शरीरं वह्नये समर्प्य, तस्या प्रियया सखीजनैः सह आलिङ्गितः। द्वौ वीरौ, परस्परशस्त्रैः परस्परं हत्वा, संयुक्त्या दिवं गतौ; तत्र पुनः परस्परं भीषणा अस्त्रयुद्धं कृत्वा, कलहक्लेशेन अप्सरसा व्यवहितौ। कश्चन कुमारः, दिव्यां गुणवतीं कन्यां प्राप्य, स्वगुणगानं कृत्वा, योगेन स्नेहयुक्तः तया सह रमते। युद्धरजो भूमौ व्याप्य, व्योम्नि रजनी सूर्यं छादयति; तत्क्षणात् तदेव रजो रक्तसागरे परिणतम्, सूर्यः अपि अद्भुततेजसा प्रकटितः। कश्चन दिव्यां कन्यां व्योम्नि प्राप्य, तस्याः प्रीतिपूर्वकं वचनं श्रुत्वा, स्वव्रतभङ्गभीत्या, तां न आलिङ्गयामास, ‘एतत् शुभवचनं मम व्यर्थं भविष्यति’ इति चिन्तयन्। एवं युद्धे प्रवृत्ते, राजा युधाजित्, भीषणैः घोरैः बाणैः वीरसेनं व्याघातयत्। हतः स राजा भूमौ पतितः, तस्य शिरश्छेदितम्; तस्य सर्वा सेनाः भग्नाः, दिशो दिशः पलायिता। मनोरमा, युद्धमध्ये पितरं हतं श्रुत्वा, पित्रुवैरं स्मृत्वा, भयाकुला अभवत्। सा चिन्तयामास—‘युधाजित्, दुष्टबुद्धिः, राज्यलोभेन मम पुत्रं हन्तुम् इच्छति। अहं किं करिष्यामि, क्व गमिष्यामि? पिता युद्धे हतः, पतिः अपि अद्य मृतः, अयं च मम पुत्रः बाल एव। लोभो हि परमदुष्टः, कः तेन न ग्रसते? उत्तमः अपि राजा लोभग्रस्तः किम् न कुर्यात्? लोभेन हि जनः पितरौ, मातरं, भ्रातॄन्, आचार्यं, बान्धवान्, मित्राणि च हन्ति, तत्र विचारः नास्ति। कामवशात्, अन्यायभोजनं करोति, अगम्यदेशं गच्छति, धर्मं च त्यजति। अत्र नगरे मम समर्थः कोऽपि नास्ति; यावत् अहं स्थास्ये, तावत् पुत्ररक्षणं करिष्यामि। यदि अद्य राजा पुत्रं हन्यात्, तर्हि अहं किं करिष्यामि? न मे त्राता कश्चन अस्ति येन सुरक्षितुं शक्ये। लीलावती अपि नित्यं वैरिणी, सा मम पुत्रे दया न करिष्यति। यदि युधाजित् आगच्छेत्, मम निःश्रयः न स्यात्; बालं ज्ञात्वा, अद्य तं कारागारे स्थापयिष्यति। श्रूयते, नगरे राज्ञा गर्भस्थः बालः सप्तधा छिन्नः; ततोऽपि सप्त सप्तधा अभवन्। मातुः गर्भं प्रविश्य, हस्ते कण्टकं कृत्वा, तथापि सप्तसप्ततिर्मरुतः स्वर्गे उत्पन्नाः। सहभार्यया विषं दत्तं राजपत्नी गर्भनाशाय; स च विषयुक्तः बालः जातः, सगर इति लोके विख्यातः। जीवति पतौ, कैकेयी रामं प्रव्राजितवती, राजा दशरथः मृतः। मन्त्रिणः स्वतन्त्राः न भवन्ति; ये मम पुत्रं सुदर्शनं स्थापयितुम् इच्छन्ति, ते युधाजितस्य वशे। भ्राता अपि न समर्थः यथा मां बन्धनात् मोचयेत्; दैवयोगात् महद् दुःखम् उपागतास्मि। तथापि, प्रयत्नः सदा कर्तव्यः, दैवात् एव सिद्धिः जायते; अद्य पुत्ररक्षणाय शीघ्रं उपायं विचिन्तयिष्यामि।’ एवं चिन्तयित्वा, सा युवती विदल्लं मन्त्रिणां मध्ये प्रवीणं, सर्वकार्यार्थकुशलं, महागर्वितं, तत्र आहूतवती।