ततः युधाजित् पप्रच्छ—"कतरः पुत्रयोः ज्येष्ठः? ज्येष्ठ एव राज्यं प्राप्नोति, न कदाचित् कनिष्ठः।" तत्र वीरसेनः प्रत्युवाच—"धर्मपत्नीसुतः राज्यार्हः, इति श्रुतं मया शास्त्रविद्भिः, राजन्।" युधाजित् पुनः उवाच—"अयम् एव ज्येष्ठः, गुणैश्च राज्यलक्षणयुक्तः; न तु सुदर्शनः तादृशः।" एवं द्वावपि लोभयुक्तौ राजानौ तीक्ष्णं विवादं चक्रतुः; तादृशे कठिनसमये कः संशयं निवर्तयेत्? युधाजित् मन्त्रिणः उवाच—"यूयं स्वार्थिनः; सुदर्शनं राजा कर्तुम् इच्छथ, यत् राज्यधनं भोक्तुम् इच्छथ।" "भावैः अर्थं विज्ञाय, अहं शत्रुजितं, सेनायुतं, सिंहासने स्थापयामि।" "मम जीविते सति, गुणैः समर्थं सेनायुतं ज्येष्ठं पुत्रं त्यक्त्वा, कः कनिष्ठं राजा करिष्यति?" "नूनं युद्धं करिष्यामि; खड्गबलात् भूमिः द्विधा भविष्यति—किं वा भवद्भिः वक्तव्यम्?" एतत् श्रुत्वा वीरसेनः युधाजितं प्रत्युवाच—"उभौ बालौ समबुद्धी, कः भेदः अत्र, बुद्धिमन्?" एवं विवाद्य राजानौ, जनाः ऋषयश्च चित्ते विह्वलाः अभवन्। समेता अमात्याः, सेनाभिः सह, क्लेशे प्रवृत्ताः, युद्धकामाः, परस्परं सजगाः स्थिताः। शृङ्गवेरपुरवासिनः निषादाः, नृपमृत्युः श्रुत्वा, राजधनलुब्धाः तत्र आगच्छन्। राजा बालः, पुत्रयोः कलहो जातः इति श्रुत्वा, चौराः अपि देशदेशात् तत्र समागच्छन्। तत्र कलहः अभवत्, युद्धाभिलाषिणौ युधाजित्-वीरसेनौ शत्रू अभवताम्। ततः सर्वे जना भारद्वाजाश्रमं प्रति गन्तुं उद्यताः। युद्धभूमौ स्थिरः महाराज युधाजित्, विशालबाहुः धनुष्पाणिः, स्वबलवाहनपरिचारकैः सह, संग्रामाय कृतनिश्चयः अभवत्। वीरसेनः अपि, स्वसेनया परिवृतः, क्षत्रियधर्मे स्थितः, स्वनप्तुः कल्याणे निष्ठितः, देवेन्द्रसमानतेजाः अभवत्। स राजा क्रोधपरिपूर्णः, सत्त्वयुक्तः, युधाजितं स्थिरं युद्धे, वर्षधाराभिहतं गिरिमिव, बाणवृष्ट्या व्याकिरत्। वीरसेनः तं तीक्ष्णैः, शीघ्रैः, समवक्रैः बाणैः आवृत्य, युधाजितेन क्षिप्तान् बाणान् स्वबाणैः छित्त्वा भूमौ पातयामास। गजानां रथानां अश्वानां मध्ये महद् युद्धं समजायत; तं देवमानुष्यर्षिसंघाः अपश्यन्; आकृष्टमांसलोलुपैः गृध्रादिभिः विहंगैः आकाशः त्वरया पूर्णः अभवत्। तत्र भीषणः रक्तनदी प्रवहति स्म, यः शूरगजाश्वसंघैः वाह्यमाना, दुष्टपुरुषान् अपि त्रासयन्ती, सूर्यपथवत् अभवत्। छिन्नानि शिरांसि, केशवेष्टितानि, भग्नतीरेषु कुम्भफलानि इव, क्रीडासक्तबालैः स्थापितानि इव, सूर्यकान्त्या शोभन्ते स्म। रथात् पतितस्य मृतस्य वीरस्य, मांसलोलुपः गृध्रः उपरि भ्रमति; आत्मा अपि स्वदेहं दृष्ट्वा, तत्र पुनः प्रविष्टुम् इच्छति, यद्यपि अशक्तः। युद्धे हतस्य धर्मिष्ठस्य नृपतेः, दिव्ये रथे स्थितस्य, प्रियतमा देव्या सह, इदं वचनम्—"पश्य मे शरीरं, बाणैः विद्धं, भूमौ पतितं, सुमध्यमे"—इति। शत्रुणा हतः कश्चन एकाकी दिवं गतः, तत्र दिव्यया कन्यया रथे सह युक्तः; स्वशरीरं वह्नये दत्त्वा, तस्य प्रिया सखीभिः सह तम् आलिङ्ग्य जग्राह। युद्धे द्वौ वीरौ, परस्परशस्त्राभिहतौ, सह दिवं गतौ; तत्र अपि तीव्रम् युद्धम् अकुरुताम्, शक्तिमद्भिः अस्त्रैः; तदा अप्सरा विवाददग्धा मध्ये प्रविवेश। कश्चन युवकः दिव्यां रूपगुणसम्पन्नां कन्यां प्राप्य, स्वगुणान् स्तुत्वा, योगयुक्तः तया सह रमणीयं संयोगम् अगमत्। भूमेः धूलिः सर्वत्र व्याप्ता, दिवि च रात्रिः सूर्यं व्यपिहत्; सहसा सा एव धूलिः रक्तसागरः अभवत्, सूर्यः अतिविशिष्टतेजसा प्रकाशमानः अभवत्। कश्चन दिवं गत्वा दिव्यां कन्यां अपश्यत्, सा शोभनमुखी, भक्तिपूर्णहृदा; स तां न आलिङ्गितवान्, व्रतनाशभीतः, चिन्तयन्—"एषा साधुवाणी मम वृथा भविष्यति"—इति। युद्धे प्रवृत्ते, युधाजित् राज्ञा तीक्ष्णभैरवैः बाणैः वीरसेनः निपातितः। हतः राजा भूमौ पतितः, शिरश्छिन्नम्; तस्य सर्वा सेनाः भग्नाः, दिशः दिशः पलायिताः। मन्मथा मनोरमा, पितरं युद्धमध्ये हतं श्रुत्वा, भीतासीत्, पितुः वैरं स्मरन्ती। "युधाजित्, पापबुद्धिः, राज्यलोभात् मम पुत्रं हन्ति"—इति चिन्तया व्याकुला अभवत्। "किं करिष्यामि, कुत्र गच्छामि? पितरं युद्धे हतं, पतिं अपि अद्य मृतम्, पुत्रः अपि बालः।" "लोभः परमपापः—कः तेन न ह्रियते? लोभयुक्तः राजा किम् न पापं करोति?" "लोभग्रस्तः पितरं, मातरं, भ्रातॄन्, गुरून्, बान्धवान्, मित्राणि च हन्ति—विचारः नास्ति।" "कामात्, अयुक्तं भक्षयति, अयुक्तं गच्छति, धर्मं च पुनः त्यजति।" "न मम कश्चन बलवान् बन्धुः अस्मिन नगरे; यावत् तिष्ठामि, पुत्रं रक्षेयम्।" "यदि राजा अद्य मम पुत्रं हन्यात्, तर्हि किं करिष्यामि? न मम रक्षकः कश्चन अस्मिन जगति येन सुरक्षितुं शक्नोमि।" "लीलावती, सदा वैरिणी, नूनं प्रतिद्वन्द्वी भविष्यति; सा मम पुत्रे दयां न दर्शयिष्यति।