सूतः उक्तवान्—यस्य वाक्यं व्यासस्य अपरिमिततेजसः श्रुत्वा, जनमेजयः अश्रुभिः गद्गदः अभवत्, महद्विषादेन आक्रान्तः। सः विषण्णः, दुःखपरिप्लुतः, हर्षशून्यः, इदम् उवाच—“धिक् मे जीवितम् अद्य, यतः मम पिता नरके स्थितः। अहम् तं स्वर्गं प्रापयिष्यामि, यथा उत्तरा-पुत्रः स्वपितरं स्वर्गे स्थापयामास।” ततः राजा व्यासं प्रष्टुम् आरभत—“कथं हरिः, सर्वशक्तिमान् विष्णुः, यः जगतः कारणम्, प्राचीनकाले यज्ञं अकुरुत्, हे पितामह?” पुनः सः अपृच्छत्—“कः तस्य सहायः आसीत्, हे विप्र? के ब्राह्मणाः, के ऋत्विजः, के वेदविदः तत्र आसन्? सर्वं मे कथय, हे शत्रुसूदन।” राजा पुनः उवाच—“यदा विष्णोः अम्बिकायै कृतं यज्ञं श्रोतुम्, तदा अहम् अपि विधिवत् यज्ञं करिष्यामि।” व्यासः प्रत्युवाच—“हे राजन्, श्रुणु, हे महाभाग, अद्भुतं विस्तृतं च वृत्तान्तं यथा भगवान् सम्यक् विधिना यज्ञं अकुरुत्। यदा देवी स्वशक्तिं विसृज्य त्रिसमित् शक्तिं दत्तवती, तदा कर्मदेवाः मनुष्यरूपेण जाताः, दिव्यविमानैः स्थिता अभवन्। त्रीन् देवश्रेष्ठान् तदा भीषणं महोदधिं प्राप्तवन्तः; भूमिं सृज्य, तत्र स्वस्थानानि स्थापयामासुः। ततः देवी स्वयम् स्थिरं धारकशक्तिं विसृज्य, सः स्थिरः, मज्जसंपन्नः, भूमिरूपेण स्थापितः। मधु-कैटभयोः मज्जसंयोगात् भूमिः उत्पन्ना, अतः सा ‘मेदिनी’ इति प्रसिद्धा; यतः सा धारयति, ‘धरा’; विस्तारात्, ‘पृथ्वी’ इति च कथ्यते। सा भूमिः महती, शेषनागस्य शिरसि धार्यते; सर्वे पर्वताः, विस्तीर्णा, स्थायित्वाय निर्मिताः। यथा काष्ठे लोहदण्डाः निहिता, तथा पर्वताः निर्मिताः; महापर्वतः ‘महिधर’ इति विद्वद्भिः जनैः च कथ्यते। मेरुः पर्वतः सुवर्णमयः, अनेकेन योजनविस्तारः, रत्नशिखरैः शोभितः, अद्भुतदर्शनः निर्मितः। मारिचिः, नारदः, अत्रिः, पुलस्त्यः, पुलहः, क्रतुः, दक्षः, वसिष्ठः—एते ब्रह्मणः सुप्रसिद्धाः पुत्राः। मारिचेः कश्यपः जातः; दक्षस्य त्रयोदश कन्याभ्यः अनेकाः देवाः, दानवाः च उत्पन्नाः। कश्यपात् विस्तीर्णं सृष्टिः अभवत्—मनुष्याः, पशवः, नागाः, अन्ये च विविधरूपाः। ब्रह्मणः अर्धशरीरात् मनुः, ‘स्वायम्भुवः’ नाम्ना, जातः; तस्य वामभागात् शतरूपा स्त्री उत्पन्ना। तयोः द्वौ पुत्रौ—प्रियव्रतः, उत्तानपादः; तिस्रः कन्याः अतिसुन्दर्यः अपि अभवन्। एवं सृष्टिं कृत्वा, पद्मजः भगवतः, मेरुशिखरे रम्यं ब्रह्मलोकं निर्मितवान्। भगवतः विष्णुः अपि वैकुण्ठं निर्मितवान्—लक्ष्म्याः सुखस्थानं, सर्वलोकात् उन्नतम्, रमणीयं क्रीडास्थानम्। शिवः अपि स्वं परमं स्थानं ‘कैलास’ इति स्थापयामास; भूतगणैः परिवृतः, यथा इच्छति, तत्र वासं अकुरुत्। स्वर्गः, ‘त्रिविष्टप’ नाम्ना, मेरुशिखरे निर्मितः; रत्नैः शोभितः, तत्र देवाधिपः वासं अकुरुत्। समुद्रमन्थनात् परमं पारिजातवृक्षः, चतुर्दन्ती गजः, नागः, कामधेनुः च उत्पन्नाः। उच्चैःश्रवा अश्वः, रम्भा अप्सराः च अभवन्; सर्वे इन्द्रेण गृहीता, स्वर्गस्य भूषणानि अभवन्। धन्वन्तरिः, चन्द्रः च समुद्रात् उत्पन्नौ; तौ देवौ, सेवकसमूहैः परिवृतौ, स्वर्गे दीप्यमानौ। एवं, हे श्रेष्ठराजन्, त्रिविधा सृष्टिः अभवत्—देवाः, पशवः, मनुष्याः, अन्ये च विविधरूपेण। कर्मसम्पन्नाः प्राणीः चत्वारः प्रकारेण जाताः—अण्डजाः, स्वेदजाः, उद्भिज्जाः, जरायुजाः। सृष्टिं कृत्वा, ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः स्वस्वगृहे यथा इच्छन्ति, रमन्ते स्म। सृष्टिः प्रवृत्ते, भगवतः, अव्ययः, स्वस्य लोके महालक्ष्म्याः सह क्रीडति स्म। एकदा, प्राचीनकाले, वैकुण्ठे स्थितः विष्णुः, रत्नमणिसंयुक्तं अमृतसागरस्थितं द्वीपं स्मरति स्म। तत्र, महामायां दृष्ट्वा, मन्त्रं प्राप्तवान्; तां परमशक्तिं स्मृत्वा, स्त्रीरूपं गृहीत्वा अभवत्। अम्बिकायै यज्ञं कर्तुम् इच्छन्, लक्ष्मीपतेः तद्विश्वं त्यक्त्वा, महेश्वरं आह्वयत्। ब्रह्माणं, वरुणं, शक्रं, कुबेरं, पावकं, यमं, वसिष्ठं, कश्यपं, दक्षं, वामदेवम्, बृहस्पतिं च आमन्त्रयत्। सः यज्ञस्य बहुलं, सत्त्वमयं, मनोहरं च द्रव्यसमूहं व्यवस्थितवान्। तत्र, शिल्पिभिः विशालं यज्ञमण्डपं निर्मितवान्; उत्तमव्रतधारीन् सप्तविंशतिं ऋत्विजः चयनं अकुरुत्। वेदीं, विस्तीर्णं यज्ञस्थानं च निर्मितवान्; ब्राह्मणाः देवीमन्त्रैः, बीजाक्षरयुक्तैः, जपं अकुरुत्। ते विधिवत्, कामेन, सम्यक् अग्नौ हविः अर्पितवन्तः; यज्ञे पूर्णे, अग्नौ प्रतिष्ठिते, आकाशवाणी अभवत्। तदा, मधुरं सुमधुरं च विष्णुम् संबोधितवती—“हे विष्णो, सदा देवेषु अग्रगण्यः भव, हे हरि। त्वं पूजितः, सम्मानितः, समर्थः च देवेषु भविष्यसि; सर्वे, ब्रह्मा इन्द्रः च, त्वां वन्दिष्यन्ति। हे प्रिय, भक्त्या मनुष्याः पृथिव्यां शक्तिमन्तः भविष्यन्ति; त्वं सर्वेषां वरदः मनुष्यानां भविष्यसि।