यदा स जीवः सर्वेषु भूतेषु आत्मानं पश्यति, तदा सः तां शिवां पश्यति; तां दृष्ट्वा सच्चिदानन्दरूपः ब्रह्मविद् भवति। तदा, हे राजन्, मायााद्याः सर्वाः वस्तवः दग्धाः भवन्ति; केवलं प्रारब्धकर्म एव शरीरपर्यन्तं अवशिष्यते। तदा सः जीवन्मुक्तः भवति; मरणे अपि सः मोक्षं प्राप्नोति। स एव आत्मार्थसिद्धः भवति, यो जगन्मातरं पूजयति, हे प्रिय। तस्मात्, सर्वयत्नेन सा जगद्धात्री देवी ध्यान्या, श्रोतव्या, मननीयाश्च गुरुवचनानुसारं। एवं कृतं यज्ञं, हे राजन्, मोक्षदं भवति—अत्र संशयः नास्ति। अन्ये यज्ञाः काम्यत्वात् क्षयशीलाः स्युः। स्वर्गकामेन अग्निष्टोमयज्ञः विधिवत् कर्तव्यः—एष वेदवचनम्, तथा पण्डिताः अपि ब्रुवन्ति। पुण्ये क्षीणे, ते स्वेच्छया मृत्युलोकं यान्ति; तस्मात् मानसः यज्ञः श्रेयः, सः चाक्षयः। सः यज्ञः विजिगीषुणा राज्ञा न कर्तव्यः; यः नागयज्ञः त्वया कृतः सः तामसः आसीत्। दुष्टस्य तक्षकस्य वैरं सम्पादितम्, हे राजन्; तस्मात् अनन्ताः अन्ये सर्पाः त्वया वह्नौ हताः। अधुना विधिवत् देवीयज्ञः कर्तव्यः, हे राजश्रेष्ठ, यथा सृष्ट्यादौ विष्णुना कृतः। एवं त्वया अपि कर्तव्यम्, हे राजराज; तस्य विधिं अहं कथयिष्यामि। ब्राह्मणाः अत्र सन्ति, ये वेदवित् विधिपारगाः। ते देवीबीजप्रतिष्ठायाम् कुशलाः, मन्त्रमार्गविशारदाः; ते ऋत्विजः भविष्यन्ति, त्वं च एक एव यजमानः। विधिवत् यज्ञं कृत्वा, तस्मात् लब्धं पुण्यं दत्त्वा, हे महाराज, पतितं पितरं उद्धर। ब्राह्मणनिन्दाजन्यं पातकं, दुःसहं नरकप्रदं, तथा शापोत्थं दोषं तव पितुः आपन्नम्, हे निष्पाप। तथा, राजा सर्पदंशेन घोरमृत्युम् आप, न भूमौ, न कुशशय्यायाम् सः मृतः। न च संग्रामे, न स्नाने, न गङ्गादाने सः मृतः; सः तत्रैव राजगृहे मृतः, तादृशकर्मनिराकृतः, हे कुरुश्रेष्ठ। सर्वे नरकक्लेशाः, हे राजश्रेष्ठ, तत्रैककारणात्; तस्य च तदद्भुतकारणं न जातम्। यत्र यत्र प्राणः तिष्ठति, मृत्युं आगतम् ज्ञात्वा, साधनाभावे अपि, महतीं विपत्तिम् आपन्नः, कश्चित् न समर्थः। यदा विशुद्धचित्तः वैराग्यं प्राप्य, चिन्तयति—"एष पञ्चभूतसमुद्भवः देहः, मम कः शोकः अस्मिन?" "अद्य यथा पतति, तथा मुक्तोऽहम्, निर्गुणः, अक्षयः; भूतानि क्षयशीलानि, तस्मात् किं शोचनीयम्?" "अहं ब्रह्मैव, न संसारबद्धः, नित्यः मुक्तः; देहसंबन्धः कर्मनिबद्धः।" सर्वाणि शुभाशुभानि मानुषदेहेन एव विमुच्यन्ते, तदेव सुखदुःखभोगसाधनम्। एवं घोरतरसंसारबन्धनात् विमुक्तः, यदि एवं चिन्तयेत्, स्नानदानाद्यपि विना— एवं मृत्युः प्राप्तः, सः जन्मक्लेशात् विमुक्तः; एष परा गतिः, या योगिभिः दुर्लभा। तव पितरः, हे नरशार्दूल, मुनिशापश्रवणानन्तरम्, देहे आसक्तिम् धारयामास, वैराग्यं न प्राप। "मम देहः आरोग्यवान्, मम राज्यं रिपुवर्जितम्; कथं स्वेच्छया मृत्युम् आगच्छेयम्? मन्त्रविदः आनयन्तु।" ततः राजा औषधम्, रत्नानि, मन्त्रान्, श्रेष्ठोपायांश्च प्रयुक्तवान्, तथा राजगृहम् आरोहत्। न स्नातवान्, न दानं कृतवान्, न देवीं स्मृतवान्, न भूमौ शयानः, दैवं प्रमुखं मन्यते। मोहसागरमग्नः, सः राजगृहे मृतः, सर्पेण हतः, कलियुगेन च तपस्विनं निन्द्य पापं कृतवान्। एवं कृत्येन नरकं गन्तव्यं; तस्मात्, हे राजश्रेष्ठ, पितरं पातकात् उद्धर। सूत उवाच—एवं व्यासस्य वचः श्रुत्वा, अनन्ततेजसः, जनमेजयः अश्रुपूरितलोचनः, महत्या शोकवेगेन पीडितः। "धिग् मम जीवितम् अद्य, यतः पितरं नरके; अहम् एवमाचरिष्यामि, यथा उत्तरसूनुः स्वपितरं स्वर्गं नीतवान्।" राजा उवाच—"कथं हरिः, सर्वशक्तिमान् विष्णुः, जगत्कारणम्, प्राचीनकाले यज्ञं कृतवान्, हे पितामह?" "कः तस्य सहायः आसीत्, हे बुद्धिमन्? के ब्राह्मणाः, के ऋत्विजः, के वेदविदः—एतत् मे वद, हे रिपुसूदन।" "यथा विष्णुना अम्बिकायै यज्ञः कृतः, तत् श्रुत्वा अहम् अपि विधिवत् यज्ञं करिष्यामि।" व्यास उवाच—"शृणु, हे राजन्, हे महाभाग, कथं भगवतः यज्ञः विधिवत् कृतः, तस्य अद्भुतं विस्तारं वक्ष्यामि।" यदा देवी स्वशक्तिं विमोच्य, ताः त्रयः शक्तयः दत्तवती, तदा कर्मेश्वराः मनुष्यत्वं गत्वा, दिव्यविमानस्थाः अभवन्। ते त्रयः देवश्रेष्ठाः तं भीषणं महोदधिं प्राप्ताः, भूमिं सृष्ट्वा, स्वस्थानानि प्रतिष्ठापयामासुः। तदा स्थिरधाराशक्तिः स्वयं देव्या विमुक्ता; सा मज्जास्थिसंयुक्ता, भूमिरूपेण स्थापिताऽभवत्। मधुकैटभयोः मज्जासंयोगात् भूमिः उत्पन्ना, तस्मात् सा "मेदिनी" इति कथ्यते; धारणात् "धरा", विस्तारात् "पृथ्वी" इति च।