राजन्, ये यजन्ति सदा श्रद्धया समन्विताः, ये च पुरोडाशस्य होमेषु नित्यं प्रवृत्ताः, ये च विधिपूर्वकं वियूपयागान् कुर्वन्ति, तेषां यज्ञाः परमसात्त्विकत्वेन ज्ञेयाः। राजसाः तु यज्ञाः बाह्यद्रव्यसमृद्धयः, यूपैः सुविन्यस्तैः सह कर्तव्याः, गृहस्थैः क्षत्रियैश्चाभिमानयुक्तैः क्रियन्ते। तामसाः यज्ञाः दानवानाम्, क्रोधसम्भूताः, मदवर्धकाः, रुष्टाः, क्रूरभावयुक्ताश्च सन्ति—इति महात्मानः वदन्ति। मुमुक्षवः महात्मानः विरक्तचित्ताः ये, तेषां मानसयज्ञः सर्वसाधनसम्पन्नः श्रेयस्करतमः इति कथ्यते। अन्येषु सर्वेषु यज्ञेषु, द्रव्ये श्रद्धायां च कर्मणि च, कश्चिद् दोषः स्यात्—even ब्राह्मणैः कृताः सन्ति चेत्। देशकालद्रव्यादिसाधनभेदात् अन्यः कश्चन यज्ञः पूर्णः न भवति; केवलं मानसयज्ञः एव पूर्णत्वेन स्वीकृत्यते। आदौ मनः शुद्धं भवेत्, गुणरहितं कर्तव्यम्; मनसि शुद्धे शरीरोऽपि निःसंशयं शुद्धो भवति। मनः शुद्धे च, विषयासक्तिं परित्यज्य, तदा एव स यज्ञे अर्हः भवति। ततः मानस एव महायोजनपर्यन्तं विस्तीर्णं यज्ञमण्डपं निर्मातव्यं, सुश्लक्ष्णस्तम्भैः युक्तं, यज्ञवृक्षैः निर्मितम्। तत्र मानस एव शुद्धं वेदीं विन्यस्य, अग्नीन् च विधिपूर्वकं स्थापयेत्। तत्र मानस एव ब्राह्मणान् चिनुयात्, ब्रह्माणं, अध्वर्युं, होतारं, प्रस्तोतारं च नियोजयेत्। उद्गातृ, प्रतिहारक, सभासदः च, सर्वे द्विजश्रेष्ठाः, मानस एव सत्कार्याः। पञ्चाग्नयः—प्राण, अपान, व्यान, समान, उदान—वेद्यां स्थापनीयाः। तत्र प्राणः गार्हपत्यः, अपानः आहवनीयः, व्यानः दक्षिणाग्निः, समानः आवसथ्यः, उदानः सभाग्निरिति कथ्यते। एते पञ्चाग्नयः परमशक्तिमन्तः; तत्र हविः अपि निराकारं, परमं, शुद्धं मानस एव चिन्तनीयम्। तत्र मन एव होतृ, यजमानः अपि; यज्ञदेवताः ब्रह्म, निराकारः, नित्यः। या फलप्रदा, निर्गुणा शक्तिः, सा वैराग्यशुभदायिनी, सा सर्वब्रह्मविद्याप्रतिष्ठा, सर्वत्र व्याप्य स्थिताऽस्ति। तस्मिन्नभिप्राये द्विजः प्राणाग्निषु हविः दद्यात्; ततः असंगचित्तः सन्, प्राणानपि त्यजेत्। कुण्डलिन्याः मुखमार्गेण, स्वानुभवेन, आत्मरूपिणीं महादेवीं नित्ये ब्रह्मणि समर्पयेत्। केवलं समाधिना योगेन, अविक्षिप्तचित्तः, सर्वभूतेषु आत्मानं, आत्मनि च सर्वभूतानि पश्येत्। यदा सर्वेषु भूतेषु आत्मानं पश्यति, तदा तां शुभां पश्यति; तां दृष्ट्वा, ब्रह्मविद् सच्चिदानन्दरूपो भवति। ततः, राजन्, मायेाद्याः सर्वाः वस्तवो दग्धाः भवन्ति; केवलं प्रारब्धकर्म शरीरस्थित्याः यावत् तिष्ठति। तदा जीवन्मुक्तः भवति; मरणे च मोक्षं प्राप्नोति। सः कृतार्थः भवति, यो जगन्मातरं पूजयति। तस्मात्, राजन्, यत्नेन सा जगन्माता ध्यान्या, श्रोतव्या, मननीयाऽपि गुरुवचनेन। एवं कृतः यज्ञः मोक्षदः—नात्र संशयः; अन्ये काम्ययज्ञाः क्षयिणः भवन्ति। अग्निष्टोमं विधिवत् स्वर्गकामः कुर्यात्—एवं वेदवचनम्, तथा पण्डितैः उक्तम्। पुण्ये क्षीणे, ते मृत्युलोकं प्रविशन्ति; तस्मात् मानसयज्ञः श्रेष्ठः, अक्षयश्च। स यज्ञः न विजिगीषुणा राज्ञा कर्तव्यः; पूर्वं यः सर्पयागः त्वया कृतः, स तामसः आसीत्। दुष्टस्य तक्षकस्य द्वेषः सम्पादितः; तस्य कृते, असंख्येयाः सर्पाः त्वया वह्नौ दग्धाः। अधुना, राजन्, देवीयज्ञः विधिपूर्वकं कर्तव्यः, यथा प्राच्ये सृष्ट्यादौ विष्णुना कृतः। एवं त्वमपि कर्तुमर्हसि, नृपश्रेष्ठ; तां विधिं ते कथयिष्यामि। ब्राह्मणाः अत्र विद्यन्ते, ये शास्त्रवेदविदः। ते देवीबीजप्रतिष्ठायाम् कुशलाः, मन्त्रमार्गे च निपुणाः; ते ऋत्विजः भवन्ति, त्वं चैकः यजमानः। यज्ञं कृत्वा, तत्फलं च दत्त्वा, राजन्, पितरं पतितं पातकात् उद्धरेः। ब्राह्मणनिन्दाजन्यं पातकं, यः दुर्निवार्यं नरकाय च, शापसम्भूतदोषश्च, पितुः ते लब्धः, अनघ। तथा, यदा राजा सर्पदंशेन घोरमृत्युम् आप, न भूमौ मृत्युः, न कुशशय्यायां। न युद्धे, न गङ्गास्नाने, न दाने च मृत्युः; स राजमहले एव मृत्युम् आप, तादृशैरहितैः विना। सर्वनरकक्लेशाः, राजन्, तत्रैकहेतुकाः; तस्य च, स दुर्लभहेतुः नासीत्। यत्र यत्र प्राणः तिष्ठति, मृत्युः आगतः इति ज्ञात्वा, साधनाभावात्, महाक्लेशेऽपि, कोऽपि न समर्थः। यदा शुद्धचित्तः वैराग्यं प्राप्य, चिन्तयति—“एष पञ्चभूतसम्भूतः देहः, मम कः शोकः अस्मिन्क्रमे?” “अद्य यथायोग्यं पतति, अहं निर्गुणः, अक्षरः मुक्तः; भूतानां क्षयित्वात्, कः शोकः इति?”—इत्येवं स पश्यन्, शान्तः भवति। एवं, राजन्, मानसयज्ञस्य माहात्म्यं, तस्य च श्रेष्ठता, तथा देवीपूजनस्य विधिं, सम्यग् उपदिष्टम्।