तस्मिन्नेव काले, द्रुपदस्य कन्या या युवती धर्मज्ञा च सुषमायुक्ता चाभूत्, सा अनवसितरक्षा सती केशग्रहणेन दुरात्मभिः पीडिता। तत्र के चिन्तनीयमस्ति धर्मविपत्तेः कारणं, यत्र केशवः देवाधिदेवः उपस्थितः, धर्मपुत्रः युधिष्ठिरश्च तत्रैव स्थितः। यदि कश्चित् वदेत्—“यद् दैवम्, तदेव भवितव्यम्”—तर्हि सर्वे शास्त्रविधयः निष्फलाः स्युः, वेदवाक्यानि च मिथ्या एव स्युः। यदि केवलं दैवमेव कारणं निश्चितं स्यात्, तर्हि सर्वे उपायाः, प्रयत्नाः च निष्फलाः स्युः, सर्वाः क्रियाः व्यर्थाः स्युः। शास्त्राणि केवलं स्तुतिरूपाणि स्युः, सर्वाः क्रियाः निष्फलाः, स्वर्गार्थं तपश्च व्यर्थं, वर्णधर्माः च व्यर्था एव। यदि केवलं दैवमेव हृदि निश्चितं स्यात्, तर्हि सर्वः अधिकारः व्यर्थः; किन्तु दैवस्य च पुरुषप्रयत्नस्य च उभयोः विचारः कर्तव्यः। यदि कर्मणः फलम् विपरीतम् जायते, तर्हि पण्डितैः तद् किञ्चित् दोषायैव निर्दिश्यते। तत् कर्म बहुधा पण्डितयाजकैः विविच्यते, कर्त्रविविध्यात्, मन्त्रवैकल्यात्, द्रव्यभेदाच्च। यथा प्राचीनकाले मघवान् इन्द्रः विश्वरूपं पुरोहितं चकार, स तु स्वमातरं हिताय यज्ञं प्रतिकूलं न्यवर्तयत्। स देवदानवान् प्रति पुनः पुनः “स्वस्ति” इति उक्त्वा, मातुः पक्षं दानवान् अन्वशास्त्, तान् रक्षितवान्। तदा दैत्येषु महद् ऐश्वर्यं दृष्ट्वा, मघवान् इन्द्रः कोपाविष्टः अभवत्, बलात् स वज्रेण विश्वरूपस्य शिरांसि छित्त्वा निनाशयत्। तत्र यज्ञस्य दोषः कर्त्रवैकल्यात् अभवत्, अन्यथा पाञ्चालराजः कोपेनापि सफलोऽभविष्यत्। भरद्वाजस्य विनाशाय तस्य पुत्रस्य जन्माय च, धृष्टद्युम्नः जातः, द्रौपदी च यज्ञवेद्यां समुत्पन्ना। यथा पूर्वं दशरथः पुत्रकामेष्टि यज्ञं कृत्वा अपुत्रः सन् अपि चत्वारः पुत्राः तस्य जाताः। अतः सम्यग् यज्ञः सदा सफलः भवति; किञ्चित् दोषेण तु विपरीतं फलं लभ्यते, नृपश्रेष्ठ। यथा पाण्डवानां यज्ञे किञ्चित् दोषात् विपरीतं फलं प्राप्तं, ते च द्यूते पराजिताः। धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः सत्यवादी, द्रौपदी धर्मज्ञा, अन्ये भ्रातरश्च सर्वे गुणसम्पन्नाः। किंतु अशुद्धद्रव्येण वा, यज्ञदोषेण वा, गर्वेण वा कृतः यज्ञः दोषमाप। राजन्, सात्त्विकः यज्ञः अतीव दुर्लभः, तं वैखानसाः महायज्ञं विदुः। ये तपस्विनः सदा सात्त्विकं भक्ष्यं भुञ्जते, धर्मतः, अरण्ये, मुनिभ्यः, यथाविधि शुद्धं च—ते सदा पुरोडाशभोजनरताः, मन्त्रयुक्तवियूपकर्मणि प्रवृत्ताः, श्रद्धालवः च; एषां यज्ञः राजन् परमसात्त्विकः स्मृतः। राजसाः यज्ञाः बहुद्रव्ययुक्ताः, यूपसंयुक्ताः, सुव्यवस्थिताः च; क्षत्रियैः, गार्हस्थ्यैः च कर्तव्याः, गर्वलक्षणाः। तामसाः यज्ञाः दानवानां, क्रोधयुक्ताः, मदप्रचुराः, रोषपूर्णाः, क्रूरस्वभावाः—एवं महात्मभिः उक्ताः। ये मुनयः मोक्षकामिनः, विरक्ताः, महात्मानः, तेषां मानसिकः यज्ञः परमः, सर्वसाधनसम्पन्नः स्मृतः। अन्येषु सर्वेषु यज्ञेषु किञ्चिद् दोषः भवति—द्रव्ये, श्रद्धायां, वा क्रियायां—even ब्राह्मणैः कृतः अपि। देशकालद्रव्यसाधनभेदात् अन्यः कश्चन यज्ञः पूर्णः न भवति; केवलं मानसिकः यज्ञः एव पूर्णः। प्रथमं मनः शुद्धिकर्तव्यम्, गुणरहितं च; मनसि शुद्धे देहः अपि शुद्धः स्यात्, अत्र न संशयः। यदा मनः शुद्धं भवति, विषयासक्तिं परित्यज्य, तदा एव सः यज्ञे अधिकारवान् भवेत्। तदा सः मानसिकं यज्ञशालां निर्माय, बहुयोजनविस्तीर्णां, महतीः सममृदुपादपस्तम्भयुक्तां च। तत्र मानसिकं वेदीं निर्माय, वह्नीन् च यथाविधि स्थापयेत्, सर्वं मनसि एव। तत्र मानसिकान् ब्राह्मणान् चिन्तयेत्, ब्रह्माणम्, अध्वर्युं, होतारं, प्रस्तोतारं च नियोजयेत्, सर्वं यथाविधानम्। उद्गातारं, प्रतिहार्तारं, अन्यांश्च सभासदः, परम्परया, सम्यक् पूजयेत्—एते द्विजश्रेष्ठाः मानसिकाः एव। पञ्चाग्नीन्—प्राण, अपान, व्यान, समान, उदान—वेद्यां स्थापयेत् यथाविधि। तत्र प्राणः गार्हपत्यः, अपानः आहवनीयः, व्यानः दक्षिणाग्निः, समानः आवसथ्यः; उदानः सभाग्निः इति स्मृतः। एते पञ्चाग्नयः परमशक्तिमन्तः; हव्यं अपि मनसा निराकारं, परं, शुद्धं च चिन्तयेत्। तत्र मनः एव होतृ, यजमानः अपि; देवता च ब्रह्म, निराकारं, नित्यं च। फलदायिनी या निर्गुणा शक्तिः, सा सदा वैराग्य-मङ्गलप्रदा; सा एव ब्रह्मविद्यायाः मूलम्, सर्वत्र व्याप्य अवस्थिताऽस्ति। तेन भावेन द्विजः प्राणाग्निषु हव्यं समर्पयेत्; ततः, मनः निराश्रयं कृत्वा, प्राणांश्च त्यजेत्। कुण्डलिनीमुखमार्गेण, आत्मानं ब्रह्मणि, स्वानुभवेन, महादेवीं आत्मन्येव समर्पयेत्। ततः समाधिना, योगेन, अचञ्चलचित्तः, सर्वभूतेषु आत्मानं, आत्मनि च सर्वाणि भूतानि चिन्तयेत्।