महर्षिः तेन प्रश्नेन पृष्टः, गभीरचिन्तायाम् अवपत्—"मम सत्यव्रतम् अद्य न भङ्क्तव्यम्; यदि तु अहं कथयामि 'न दृष्टः', तस्य वचनस्य का अर्थता?" इत्येवमस्ति। पुनः मनसि विचिन्तयामास—"शरैः विदारिताङ्गः वराहः अत्रागतः; कथं अहं अद्य मिथ्या वा सत्यम् वा वदेम? अयं नरः क्षुधया पीडितः पृच्छति; स वराहम् दृष्ट्वा निश्चितं हन्ति।" स एवमपि चिन्तयामास—"यत्र हिंसा अस्ति, तत्र सत्यम् अपि न सत्यम्; दयया यत् उक्तम्, तत् एव सत्यम्। यत् जनानाम् उपकारकं, तत् एव अत्र सत्यम्, न अन्यथा।" पुनः चिन्तयन्—"यदा तयोः उभयोः विरोधः, तदा कस्मै लाभः स्यात्? केन वा अन्येन वचनेन, ऋते मिथ्यावचनेन, उत्तरं दातुं शक्यते?" इति धर्मद्वन्द्वे स महर्षिः योग्यं उत्तरं वक्तुं न अशक्नोत्। तस्मिन् काले, शरैः विदारितं वराहं दृष्ट्वा, करुणया परिपूर्णा सा देवी तत्रैव वाक्यम् उवाच; तेन संतुष्टा शुभा देवी तस्मै स्वयम् उत्पन्नं दुर्लभं ज्ञानं दत्तवती। तस्याः बीजाक्षरस्य उच्चारणेन सर्वं ज्ञानं प्रकटितम्; स च पूर्ववत् वाल्मीकिसमः कविः अभवत्। ततः द्विजः धनुष्पाणिनं तं व्याधं पुरतः स्थितम् अभ्यभाषत; धर्मात्मा दयालुः सत्यकामः एकं श्लोकम् उक्तवान्—"या पश्यति सा न वदति, या वदति सा न पश्यति; हे व्याध, स्वकार्ये निमग्नः, किमर्थं पुनः पुनः पृच्छसि?" इति। एवं तेन उक्तः पशुहा व्याधः निराशः वराहात् स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। ब्राह्मणस्तु कविः अभवत्, प्रचेतसः पुत्रवत् अन्यः, सत्यव्रत इति ख्यातिम् आपन्नः द्विजः। तदा विधिवत् संस्कारान् कृत्वा, सः सारस्वतबीजमन्त्रं जपन्, पृथिव्याम् अतीव प्रसिद्धः अभवत्। यस्य यशः ब्राह्मणाः नित्यं सर्वेषु उत्सवेषु गायन्ति; मुनयः अपि तस्य विस्तीर्णं आख्यानं स्तुवन्ति। इति श्रुत्वा जनाः तस्य गृहे आश्रमे च समागच्छन्; यः पूर्वं परित्यक्तः, सः महता सत्कार्येण गृहं नीतः। तस्मात् हे राजन्, पराशक्तिः परमेश्वरी जगतां कारणरूपिणी सदा भक्त्या सेव्या पूज्या च। हे महाभाग, विधिवत् तस्याः यजनं कुरु; सा सर्वकामदायिनी इति सदा श्रूयते। स्मृता पूजिता ध्याता कीर्तिता वा स्तुता च सा कामान् ददाति; अतः सा 'कामधुक्' इति कथ्यते। हे राजन्, एषः कार्यः सदा कर्तव्यः पण्डितैः, ये रोगदुःखक्षुधादारिद्र्यचौर्यपीडितान् पश्यन्ति। ये च दुःखिताः, मूढाः, शत्रुभिः नित्यं पीड्यमानाः, आज्ञापालिताः सेवकाः, अधमाः, विकलाः, चञ्चलाश्च। ये च अन्नभोगे नित्यं तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति, दुःखिताः, इन्द्रियसंयमं न कुर्वन्ति, कामेभ्यः पीड्यन्ते, शक्तिहीनाः, परैः नित्यं बाध्यमानाः। एवं ये धनाढ्याः, पुत्रपौत्रवृद्धिमन्तः, स्थूलाङ्गाः, सुखभोगिनः, वेदविदः च। ये च राजलक्ष्म्या भूषिताः, वीराः, विजितारयः, स्वजनैः न वियुक्ताः, सर्वमङ्गललक्षणयुक्ताः च। विवेकिनः तु विशेषेण सामान्येन च चिन्तयन्तु; सा शुभा देवी सर्वफलप्रदा एतेन न पूज्यते। एवं सदा एतेन पूजिता अम्बिका सर्वेषां लोकानां सुखं ददाति—अत्र न संशयः। व्यासः उवाच—"हे राजन्, एवं मुनिसभायाम् अहं लोमशस्य वदनात् भगवत्याः परमं यशः विस्तरेण श्रुतवान्।" इति मन्यन्, हे नृपश्रेष्ठ, सदा भक्त्या प्रेम्णा च भगवत्याः पूजनं कर्तव्यम्। राजा उवाच—"हे भगवन्, भगवत्याः यज्ञस्य यथाविधि विधानं सम्यक् आख्याहि; श्रुत्वा अहं शक्तितः, अलसत्वं विना, तं यज्ञं करिष्यामि। पूजाविधिं मन्त्रांश्च, होमद्रव्याणि, ब्राह्मणसंख्याम्, दानानि च वक्तुम् अर्हसि।" व्यासः उवाच—"शृणु राजन्, भगवत्याः यज्ञस्य विधानं सम्यक् कथयामि; सः त्रिविधः नियमेन सदा ज्ञेयः। स यज्ञः त्रिविधः—सात्त्विकः, राजसः, तामसश्च; सात्त्विकः मुनिभ्यः, राजसः राज्ञः, स्मृतः। तामसः राक्षसानां, पण्डितानां तु निर्गुणः; मुक्तानां ज्ञानरूपः—तम् अहं विस्तारतः वक्ष्यामि। यत्र देशः, कालः, द्रव्याणि, मन्त्राः, ब्राह्मणाः, श्रद्धा च सर्वं शुद्धं, स यज्ञः सात्त्विकः इति कथ्यते। यदि द्रव्यशुद्धिः, क्रियाशुद्धिः, मन्त्रशुद्धिः च स्यात्, तदा फलं सम्पूर्णं; अन्यथा न स्यात्। अन्यायेन प्राप्तेन वित्तेन यत् शुभकर्म कृतम्, तस्य न लोके कीर्तिः, न परत्र फलं। तस्मात् शुभकर्म सदा धर्मेण प्राप्तवित्तेन एव कर्तव्यम्; तत् कीर्तिं, सुखं, परत्र च श्रेयः ददाति। त्वया अपि, हे राजन्, पाण्डवानां यज्ञः दृष्टः—महान् राजसूयः, उत्तमदानैः समापितः। तत्र हरिः स्वयं कृष्णः, यदुसत्तमः, उपस्थितः, भरद्वाजादि ब्राह्मणैः सह। संपूर्णयज्ञे कृतः, पाण्डवैः एकमासे एव महद् दुःखं, घोरं वनवासं च प्राप्तम्। तत्र द्रौपद्याः दुःखम्, द्यूते पराजयः, वनवासदुःखम्—क्व यज्ञस्य फलं गतं? सर्वे महात्मानः विराटगृहे दासत्वं प्राप्नुवन्; द्रौपदी च कीचकवशात् पीडिता। तत्र द्विजानां शुद्धहृदयानां पुण्यफलम् कुत्र गतं? वासुदेवभक्तिः दुःखकाले क्व गताऽभवत्?