एकदा वनान्तरे निषादेन धनुर्धरेण तीक्ष्णबाणेन वराहः विदारितः। स बाणभीतः कम्पमानः त्वरया मुनेश्चाश्रमपदं प्राप। तस्य वराहस्य शोणितसिक्ततनुं कम्पमानं दीनं च दृष्ट्वा महर्षिः सतीव करुणया परिप्लुतः। तदा मुनिः, स्नेहवशात् कम्पमानश्च, सहसा सरस्वत्याः बीजाक्षरं उच्चारयामास। तत् बीजाक्षरं, यन्न कदापि दृष्टं न श्रुतं, दिव्यप्रेरणया तस्य वक्त्रे समुत्पन्नम्। स मुनिः तदज्ञाय, शोकाभिभूतः, मोहं जगाम। वराहः तु आश्रमभूमिं प्रविश्य, गहने लीनः, मार्गं न प्रकाशयन्, बाणवेदनया कम्पमानः, अत्यन्तविषण्णचित्तः तस्थौ। तस्मिन्नन्तरे निषादराजः, अत्यन्तक्रूरतनुः, धनुः संधाय, मृगस्य अन्वेषणे समीपमागतः। स मुनिं सत्यव्रतं कुशासनस्थं दृष्ट्वा, समीपमागत्य, प्रणिपत्य, पुरतः स्थित्वा पप्रच्छ—"द्विजश्रेष्ठ! मम बाणविद्धः सः वराहः कुत्र गतः?" सः पुनः उवाच—"तव विश्रुतं व्रतमहमजानामि, तस्मात् त्वां पृच्छामि। मम कुलं क्षुधया पीडितं, तस्मादेषः मम जीविकोपायः बाणेन हतः पशुः। ब्रह्मन्, सृष्टिकर्त्रा मम एष एव नियतः मार्गः, अन्यो नास्ति। सत्यं वदामि। यथासम्भवम्, शुभाशुभेनापि, मम कुलं पोषयितव्यम्। सत्यव्रत! अद्य सत्यमेव वद। मम बाणविद्धः सः वराहः कुत्र स्थितः? मम बान्धवाः क्षुधया पीड्यन्ते। त्वरया वद।" एवं पृष्टः महर्षिः चिन्तायामगात्—"मम सत्यव्रतं न लङ्घयेत्; यदि च 'न दृष्टः' इति वदामि, तस्य किं प्रयोजनम्? बाणविद्धः वराहः अत्रागतः, कथं सत्यं वा असत्यं वा वदामि? अयं क्षुधया पीडितः, यदि वराहं पश्येत्, नूनं हन्यात्। यत्र हिंसा, तत्र सत्यमपि न सत्यम्; दयायुक्तं यद्यप्यसत्यं, तदेव सत्यम्। यत् लोकहितं, तत् सत्यम्, नान्यथा।" "अनयोः विरोधे किम् उपकारः? अन्यद्वचनं, ऋते मिथ्यात्, नास्ति।" इति धर्मसङ्कटे स्थितः, युक्तं उत्तरं न दत्तुमशक्नोत्। तस्मिन् काले, बाणविद्धं वराहं दृष्ट्वा, करुणया प्लाविता देवी तस्मै तदा वाक्यमब्रवीत्। सा प्रसन्ना स्वबीजसम्भूतं दुर्लभं ज्ञानं तस्मै दत्तवती। तस्य देवीबीजस्य उच्चारणेन सर्वं ज्ञानं प्रकटितम्; स च पूर्ववत् वाल्मीकिनिव कविः अभवत्। ततः द्विजः धनुर्धरं निषादं पुरतः स्थितं संबोधितवान्। सत्यकामः धर्मात्मा करुणासम्पन्नश्च, एकं श्लोकमुवाच—"या पश्यति सा न वदति, या वदति सा न पश्यति। त्वं स्वार्थनिष्ठः, हे व्याध, किमर्थं पुनः पुनः पृच्छसि?" इति तेन उक्तः पशुघातकः निराशः स्वगृहं प्रत्यगात्। ब्राह्मणः तु कविरभवत्, प्रचेतसः पुत्रवत्, सत्यव्रत इति ख्यातिं जगति प्राप। स विधिवत् सारास्वतबीजमन्त्रं जपन्, पृथिव्याम् अतीव विश्रुतोऽभवत्। सर्वेषु उत्सवेषु ब्राह्मणाः तस्य यशः गायन्ति, मुनयश्च तस्य विस्तीर्णं आख्यानं स्तुवन्ति। तदश्रुत्वा जनाः तस्य गृहेऽश्रमं च समागच्छन्; यः पूर्वं परित्यक्तः, स सन्मानपूर्वकं गृहं नीतः। तस्मात् हे राजन्, या परमा देवी, आद्याशक्तिर्लोककारणी, सा नित्यं भक्त्या सेव्या पूज्याच। हे महाभाग, सा या यज्ञविधिना पूजिता, सर्वकामफलप्रदा सदा कथ्यते। या स्मृता पूजिता ध्याता कीर्तिता वा, सा कामान् ददाति, तस्मात् सा कामधुक् इति कथ्यते। हे राजन्, बुद्धिमन्तः सदा एतत् कार्यं कुर्वन्ति—ये रोगदुःखक्षुधादारिद्र्यचौर्यपीडितान् पश्यन्ति। ये च दुःखितान्, मूढान्, शत्रुपीडितान्, आज्ञाकारिणः सेवकान्, हीनान्, विकलान्, उद्विग्नांश्च पश्यन्ति। ये च भोजनभोगे तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति, दुःखिताः, इन्द्रियनिग्रहे असमर्थाः, कामपीडिताः, शक्तिहीनाः, परपीडिताश्च। एवमेव ये धनसम्पन्नाः, पुत्रपौत्रवृद्धिमन्तः, दृढशरीराः, सुखभोगिनः, वेदपारगाः। ये राजलक्ष्म्या विभूषिताः, वीराः, जितारः, स्वजनैर्युक्ताः, सर्वमंगललक्षणयुक्ताश्च। विवेकवन्तः भेदाभेदयोः विचारं कुर्वन्ति; सा शुभा देवी, सर्वफलप्रदा, एतेनैव न पूज्यते। एवं पूजिता अम्बिका लोके सर्वेषां सुखं ददाति—नात्र संशयः। व्यास उवाच—हे राजन्, एवं लोमशमुखात् मुनिसंवादे अहं देवीमाहात्म्यं विस्तरेण श्रुतवान्। एवं चिन्तयन्, भक्त्या प्रेम्णा च, सदा देवीपूजां कुर्यात्। राजा उवाच—"हे प्रभो, अम्बिकायाः यज्ञविधिं सम्यक् आख्याहि। शुश्रूषुः अस्मि, यथाशक्ति च अनवधानं विना तं करिष्यामि। पूजाविधिं मन्त्रांश्च होमद्रव्याणि, ब्राह्मणसंख्यां, दानानि च विस्तरेण कथय।" व्यास उवाच—"हे राजन्, शृणु, यथाविधि देवीयज्ञं वक्ष्यामि। स त्रिविधः सदा ज्ञेयः, नियमानुसारं। सत्त्विकः, राजसश्च तथा तामसः इति त्रिविधः स्मृतः; सत्त्विकः मुनिभ्यः, राजसः राज्ञे, तामसः राक्षसाय, विदुषां तु निर्गुणः। मुक्तानां ज्ञानस्वभावः सः, विस्तरेण वक्ष्यामि।