सत्यव्रतस्य द्विजस्य कथा एवं प्रवहति। सः आत्मनं विषण्णचित्तं चिन्तयन् अवदत्—"न अहं पुण्यस्थलेषु तपः कृतवान्, न सत्पुरुषेषु सेवा कृतवान्, न ब्राह्मणान् धनैः पूजितवान्; अतः अहं दुष्टमना अभवम्।" ऋषिपुत्राः वेदशास्त्रार्थनिपुणाः तत्र सन्ति, किन्तु सत्यव्रतः भाग्येन मोहितः अभवत्। सः पुनः अवदत्—"तपस्याः विधिं न जानामि; किम् शुभं कर्तुं शक्यते? मम दृढनिश्चयः अपि मिथ्या; निश्चितं, मम भाग्यं नास्ति।" सः विचारयन्—"भाग्यं परमं मन्ये; मानवस्य प्रयत्नः निष्फलः। यत् कर्म प्रयत्नेन कृतं, तद् व्यर्थम्; सर्वं भाग्येन एव घटते।" ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः, इन्द्राद्याः देवाः अपि कालस्य वशे; कालः दुर्गमः इति सः मन्यते। एवं दिवा-निशं सततं तादृशाः विचाराः कुर्वन्, सः शुद्धजाह्नवीतीरे आश्रमस्थः तत्र स्थितः। विरक्तः द्विजः तस्मिन् एकान्तवने शान्तचित्तः कालं यापयन् अवतिष्ठत्। तत्र शुद्धवारिवने वसन्, पञ्चदश वर्षाणि यथेष्टं यापयत्; न पूजां कृतवान्, न जपं, न मन्त्रं जानाति—वने केवलं कालं यापयत्। जनाः तस्य दीर्घव्रतं एव जानन्ति; ऋषिः अपि तस्य नाम गोत्रं च एव कथयति। सर्वेषु जनेषु तस्य कीर्ति प्रसृताः—"सत्यव्रतः दिवा-निशं कदापि असत्यं न वदति।" एकदा, तत्र वने शिकाररमणाय निषादः आगच्छत्। सः धनुष्मान्, तीक्ष्णरूपः, यमसदृशः, शिल्पसम्पन्नः, विस्तीर्णवने क्रीडन् आगतः। तेन निषादेन तीक्ष्णबाणेन एकः वराहः आहतः। सः वराहः भयभीतः कम्पमानः ऋषेः समीपं धावन् आगच्छत्। सः वराहः कम्पमानः, रक्तेन सिक्तः, आश्रमप्रदेशे आगतः; तं दीनं प्राणीं दृष्ट्वा ऋषिः गम्भीरया करुणया आकृष्टः अभवत्। रक्तसिक्तं वराहं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, करुणया पूर्णः, महतीं कम्पां प्राप्य, ऋषिः सहजेन भावेन सारस्वतबीजाक्षरं उच्चारयत्। तद् बीजाक्षरं, यद् पूर्वं न ज्ञातं न श्रुतं, दिव्येन संकल्पेन तस्य मुखे आगतम्; ऋषिः मोहितः तद् न जानाति, शोकवशात् दुःखेन निमग्नः अभवत्। वराहः आश्रमभूमिं प्रविश्य, कण्ठे प्रविश्य, तृणेषु गुप्तः अभवत्; तस्य मार्गः न ज्ञातः, मनः विषण्णम्, बाणवेदना कम्पमानः। ततः क्षणात् निषादराजः, तीक्ष्णरूपः, सन्धितं धनुः धारयन्, शिकारस्य अन्वेषणस्य अन्ते आगच्छत्। सः ऋषिं कुशशय्यायां उपविष्टं दृष्ट्वा, समीपं आगत्य, प्रणम्य, अग्रे स्थित्वा, पप्रच्छ—"द्विजश्रेष्ठ, वराहः कुत्र गतः?" सः निषादः अवदत्—"ते व्रतं प्रसिद्धं जानामि, तस्मात् अद्य त्वां पृच्छामि। मम कुलं क्षुधया पीडितम्, तस्य पालनार्थं अहं बाणार्तं शिकारं कृत्वा आगतः।" "एष जीविका सृष्टिकर्त्रा मम नियोजिता; अन्यः उपायः नास्ति, ब्राह्मणश्रेष्ठ, सत्यम् वदामि। यथा शक्यं, शुभाशुभं वा, कुलं पालनं अत्र आवश्यकम्।" "सत्यं अद्य वद, सत्यव्रत, मम आश्रिता क्षुधया पीडिता। बाणार्तः वराहः कुत्र अस्ति? ऋषे, शीघ्रं वद।" एवं पृष्टः, महर्षिः गम्भीरचिन्तायाम् निमग्नः अभवत्—"मम सत्यव्रतं अद्य न भङ्गः भवतु; यदि न दृष्टः इति वदामि, तस्य वक्तव्यं किम्?" "वराहः बाणैः विद्धः अत्र आगतः—कथं अद्य असत्यं वा सत्यं वा वदामि? अयं पुरुषः क्षुधया पीडितः पृच्छति; यदि वराहं पश्यति, निश्चितं हन्यात्।" "सत्यं न सत्यं यदि हिंसा अस्ति; यत् करुणया युक्तं, तद् असत्यं अपि सत्यं। यत् लोकहितं, तद् अत्र सत्यं, न अन्यथा।" "कथं उभयोः हितं, यदा तयोः विरोधः अस्ति? अन्यत् उत्तरं न अस्ति, केवलं मिथ्या।" एवं धर्मसंकटे स्थिता, ऋषिः युक्तं उत्तरं न शशाक् वदितुम्। बाणार्तं वराहं दृष्ट्वा, करुणया पूर्णः, तस्य समये तया देवीया तं प्रसन्ना अभवत्; तस्य बीजेन दुर्लभं ज्ञानं तस्मै दत्तवती। देवीबीजाक्षरस्य उच्चारणेन सर्वं ज्ञानं प्रकटितम्; पूर्ववत्, वाल्मीकिना इव, सः कविः अभवत्। ततः द्विजः निषादं धनुष्मन्तं पुरतः स्थितं सम्बोधितवान्; सत्यकामः धर्मात्मा करुणया युक्तः, एकं श्लोकं अवदत्— "या पश्यति सा न वदति, या वदति सा न पश्यति; निषाद, स्वकार्ये प्रवृत्तः, पुनः पुनः किम् पृच्छसि?" एवं उक्त्वा, पशुघ्नः दुःखी वराहं दृष्ट्वा, स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। ब्राह्मणः तु कविः अभवत्, प्रचेतसः पुत्रस्य इव; सर्वत्र प्रसिद्धः 'सत्यव्रतः' इति द्विजः। ततः विधिवत् कर्म कृत्वा, सारस्वतबीजमन्त्रं जपन्, सः विद्वान् द्विजः पृथिव्यां अत्यन्तं प्रसिद्धः अभवत्। सर्वेषु उत्सवेषु ब्राह्मणाः तस्य कीर्तिं गायन्ति; ऋषयः तस्य विस्तीर्णं आख्यानं स्तुवन्ति। एतत् श्रुत्वा, जनाः तस्य गृहे आश्रमे च समागच्छन्; यः पूर्वं त्यक्तः, सः अतिविशिष्टेन सम्माननेन गृहं आनयितः। तस्मात्, राजन्, परमा देवी आद्यशक्ति जगत्कारणं सदा भक्त्या सेव्या पूज्या च। महराजन्, वेदविधिना तस्य यज्ञं कुरु; सः सर्वकामदः सदा कथ्यते। स्मृत्या, भक्त्या पूजया, ध्यानेन, उच्चारणेन, स्तुत्या वा, सा देवी इच्छितं फलम् ददाति; अतः सा 'कामधुक्' इति प्रसिद्धा। एष प्रभावः सदा विवेकिना साध्यः, रोगदुःखक्षुधादारिद्र्यचौर्यपीडितान् दृष्ट्वा। तथा शत्रुपीडितान्, दुःखितान्, अज्ञानान्, आज्ञाकारी सेवकान्, नीचान्, विकलान्, व्यग्रान् च। येषां अन्नविहारयः तृप्तिः नास्ति, सदा दुःखिता, इन्द्रियसंयमं न शक्नुवन्ति, कामवशाः, शक्तिहीनाः, परैः सदा पीडिताः। तथा ये धनसम्पन्नाः, पुत्रपौत्रवृद्धिः, बलिष्ठशरीराः, सुखानुभवः, वेदविदः च।