सत्यव्रतस्य कथा इति लोमशः आह। स ब्राह्मणः, द्वादशवर्षे प्राप्ते, सततं अभ्यासं कुर्वन् अपि, वेदविधीनां यज्ञानां च विधिपूर्वकं संपादनं न शशाक; नSandhya-वन्दनं सम्यक् कर्तुं शशाक। तस्य मूर्खत्वं जनानां मध्ये, ब्राह्मणेषु तपस्विषु च, सर्वत्र प्रसारितम्। यत्र यत्र स मुनिः गच्छति, तत्र तत्र जनाः तम् उपहसन्ति; पितरौ मातरः च मूर्खपुत्रं तीक्ष्णं तिरस्कृत्य उपालपतुः। जनैः, पितरौ, बन्धुभिः च कुपितैः निन्दितः स ब्राह्मणः वैराग्यं प्राप्य वनं गतः। पितरौ ऊचतुः—"अन्धः वा पङ्गुः वा पुत्रः श्रेयः, मूर्खः पुत्रः न आशीः"—इति, स वनं प्रविष्टः। गङ्गातटस्य रम्ये स्थले, स सुन्दरं कुटीरं निर्माय, वन्यफलैः जीवितुं संकल्प्य, तत्र एकाग्रचित्तः स्थितवान्। तत्र स कठोरं नियमं स्वीकरोत्—"असत्यं न वदिष्यामि"—इति; ब्रह्मचर्यव्रतं पालयन्, कुटीरे सुखेन अवतिष्ठत्। सatyavratasya कथा आरभ्यते। स ब्राह्मणः न वेदाध्ययनं जानाति, न जपं; न देवताध्यानं, न पूजनं। न पूजायाः आसनं, न प्राणायामं, न इन्द्रियसंयमं, न भूतशुद्धिकर्म च जानाति। न मन्त्रस्य मुद्रां, न जपं, न गायत्रीं; न शुद्धिप्रक्रियां, स्नानं, आचमनं च जानाति। न प्राणहोमं, न हविषः दानं, न अतिथिपूजनं; न सन्ध्यावन्दनं, न समिधादानं, न होमं जानाति। प्रातःकाले उत्थाय, केनापि विधिना दन्तधावनं कृत्वा, शूद्रवत् गङ्गायां स्नानं करोति, मन्त्रजपं न करोति। वन्यफलानि संगृह्य, मध्यान्हे अपि यथेष्टं भक्षयति; स कपटः, खाद्याखाद्यविभागं न जानाति। तत्र वसन् स सत्यम् एव वदति, असत्यं कदापि न वदति; तं द्विजं "सत्यव्रतः, तपस्वी" इति जनाः कथयन्ति। स कस्यापि हानिं न करोति, न निषिद्धं कर्म करोति; तत्र निर्भयः शान्तः शय्यां उपविश्य चिन्तयति— "कदा मम मृत्युः आगमिष्यति? दुःखेन वने जीवामि; मूर्खस्य जीवितं निन्द्यं—मृत्युरेव श्रेयः।" "दैवेन मूर्खः अभवम्; अन्यः कारणं न अस्ति। उत्तमं जन्म प्राप्त्वा, व्यर्थं जातम्।" "यथा सुन्दरी अपुत्रा, वृक्षः अफलः, धेनुः अदुग्धा, तथा अहं व्यर्थः अभवम्।" "किं दैवं दोषयामि? कर्मणः एव परिणामः। पूर्वजन्मनि पुस्तकं न दत्तम्; अतः महात्मने ब्राह्मणाय न दत्तम्।" "शुद्धज्ञानं न दत्तम्; तस्मात् कर्मणः प्रभावात् मूढः, अधमः द्विजः अभवम्।" "तीर्थे तपः न कृतम्, साधूनां सेवा न कृतम्, ब्राह्मणानां सत्कारः न कृतः; तस्मात् दुष्टमना अभवम्।" "ऋषिपुत्राः वेदशास्त्रार्थकुशलाः सन्ति; अहं तु दैवात् मोहितः अभवम्।" "तपः कर्तुं न जानामि—किं शुभं करिष्यामि? मम संकल्पः मिथ्या; शुभभाग्यं न अस्ति।" "दैवं परमं मन्ये; पुरुषस्य प्रयत्नः व्यर्थः। प्रयत्नेन कृतं कर्म निष्फलम्; सर्वं दैवेन एव भवति।" "ब्रह्मा, विष्णु, रुद्रः, देवाः इन्द्रादयः, सर्वे कालस्य वशे; कालः दुर्गमः इति।" एवं, अहर्निशं तादृशः चिन्तनं कुर्वन्, द्विजः तत्र कुटीरे जङ्गन्याः पवित्रतटे स्थितः। वैराग्यं प्राप्य, स तत्र कुटीरे शान्तः, एकान्तवने कालं यथेष्टं यापयति। तत्र शुद्धजलस्थले, पञ्चदशवर्षाणि यथेष्टं व्यतीतानि; न पूजनं, न जपं, न मन्त्रज्ञानं—वनस्थले कालं यापयति। जनाः तस्य दीर्घव्रतं एव जानन्ति; ऋषिः अपि तत्त्वतः नामगोत्रं एव वदति। तस्य कीर्ति सर्वत्र प्रसारितम्—"सत्यव्रतः दिवानिशं कदापि असत्यं न वदति" इति। एकदा, तत्र वने रम्यम् क्रीडन्, निषादः धनुष्मान्, तीक्ष्णरूपः, यमसदृशः, हननकुशलः, आगतः। तेन निषादेन, धनुषा शरं विक्षिप्य, वराहः ताडितः; स भयभीतः, कम्पमानः, मुनेः समीपं धावन्। रक्तेन सिक्तः, कम्पमानः वराहः कुटीरप्रदेशं प्राप्तः; मुनिः तं दीनं पश्यमानः, गम्भीरं दया-समाविष्टः अभवत्। वराहं रक्तसिक्तं दृष्ट्वा, मुनिः दयया कम्पमानः, सहजम् सरस्वतीबीजाक्षरं उच्चारयामास। तद् बीजाक्षरं, पूर्वं न ज्ञातं न श्रुतं, दिव्येन प्रेरितः तस्य मुखे आगतम्; मुनिः तद् न ज्ञात्वा, दुःखेन मोहितः, शोकं प्राप्तः। वराहः कुटीरप्रदेशे प्रविश्य, तृणेषु लुप्तः, मार्गं न दर्शयन्, वेदनया कम्पमानः। ततः क्षणात्, निषादराजः तीक्ष्णदेहः, धनुषं कर्षन्, शिकारस्य अन्वेषणान्ते आगतः। सत्यव्रतं मुनिं कुशशय्यायां उपविष्टं दृष्ट्वा, निषादः समीपं गत्वा, प्रणम्य, पुरतः स्थित्वा, अपृच्छत्—"द्विजश्रेष्ठ, वराहः कुत्र गतः?" "ते तव प्रसिद्धं व्रतं जानामि; अतः अद्य त्वां पृच्छामि। मम कुलं क्षुधया पीडितम्; शराहतः शिकारः आगतः।" "एष मम जीविकानियमः, सृष्टिकर्त्रा स्थापितः; अन्यः न अस्ति, ब्राह्मणश्रेष्ठ, सत्यम् वदामि। कुलं तत्र पोषयितव्यं, शुभाशुभेन।" "अद्य सत्यम् वद; त्वं सत्यव्रतः। मम आश्रिताः क्षुधया पीडिताः। शराहतः वराहः कुत्र? त्वां पृच्छामि, शीघ्रं वद।" एवं सत्यव्रतस्य वनवासः, तस्य सत्यनिष्ठा, तस्य दीनता, तस्य दया, तस्य दिव्यबीजाक्षरस्य प्रकटिः, तथा निषादस्य आगमनम्, सर्वं पवित्रे गङ्गातटे घटितम्।