राज्यस्य तस्य राज्ञः धिक्, यस्य भूमौ मूढा ब्राह्मणाः दानसम्मानाभ्याम् पूज्यन्ते। यत्र मूढविदुषोः आसने पूजायां च दाने च किंचित् अपि भेदः नास्ति, तत्र विवेकिनः भेदं ज्ञातुं यथायोग्यं प्रयत्नं कुर्वन्ति। यत्र मूढाः दानसम्मानाभ्याम् अतीव गर्विताः भवन्ति, तत्र विद्वान् कदापि तिष्ठेत् न। दुष्टानां धनं केवलं अधमजनहिताय भवति; यथा भल्लाटकवृक्षः फलसमृद्धः अपि, केवलं काकैः उपभुज्यते। वेदविद् ब्राह्मणः भोजनं कृत्वा वेदाध्ययनं करोति; तस्य पितरः स्वर्गे हृष्टाः सन्ति। हे वेदविदां श्रेष्ठ, त्वं मां गोभिलबन्धनात् विमुक्तवान्; मूढपुत्रस्य प्राप्तिः मृत्युतः अधिकं दोषजनकं इह लोके। कृपया, हे महाभाग, शापस्य अनुग्रहं प्रति दयां कुरु; दुःखितानां उद्धारः तव सामर्थ्ये अस्ति—अहं तव पादयोः पतितः। लोमशः उवाच—एवं उक्त्वा देवदत्तः तस्य पादयोः पतितः, दुःखपूर्णहृदयः, अश्रुपूर्णनेत्रः श्लाघयन्। गोभिलः तं तत्र अत्यन्तदीनं दृष्ट्वा कम्पितः अभवत्; महती क्रोधः क्षणमात्रं तिष्ठति, पापक्रोधः तु युगं धृतवान्। जलं स्वभावतः शीतलम्, अग्निसंयोगात् तप्तं भवति; तस्य अपगमे शीघ्रं शीतलत्वं पुनः प्राप्नोति। ततः गोभिलः दयया प्रेरितः दुःखितं देवदत्तं उवाच—“तव पुत्रः मूढः भवति, तदपि विद्वान् अपि भविष्यति।” एतत् वरं प्राप्त्वा, द्विजश्रेष्ठः सन्तुष्टः अभवत्; विधिवत् कर्म समाप्त्य ब्राह्मणान् विसर्जितवान्। कालेन तस्य पत्न्याः, रूपशीलसम्पन्नायाः, गर्भधारणं अभवत्; यथाकालं, रोहिण्याः सदृशी, पुत्रम् अजनि। द्विजः गर्भाधानादिकानि कर्माणि विधिवत् अकारयत्, पुत्रोत्पत्त्यर्थं, अलंकरणानि च। स च वेदविहितं केशान्तकर्म अपि अकारयत्, हृष्टः दानानि दत्त्वा, कर्मफलप्राप्तिं मन्यते स्म। शुभदिने, रोहिणी गुणैः युक्तं पुत्रम् अजनि; शुभलगे, तस्य जातकर्म अकारयत्। पुत्रं दृष्ट्वा नामकरणं अकारयत्; शास्त्रानुसारं 'उतथ्य' इति नाम दत्तम्। अष्टमे वर्षे, शुभदिने, तस्य उपनयनं पिता विधिवत् अकारयत्। आचार्यः तं वेदाध्यापनं कर्तुं प्रयत्नं अकरोत्, स तु उतथ्यः व्रतम् पालयन्, पाठं न कृतवान्, मौनं धृतवान्। पितुः पुनःपुनः शिक्षायाम् अपि, स बालः न अवगच्छत्; जडवत् स्थित्वा, पिता दुःखितः अभवत्। नित्याभ्यासेन अपि, द्वादशे वर्षे, स वेदकर्म वा संध्याक्रिया सम्यक् कर्तुं न शक्नोत्। तस्य मूढत्वं जनानाम् मध्ये, ब्राह्मणेषु तपस्विषु च, प्रसारितम्। यत्र यत्र स मुनिः गच्छति, जनाः तं उपहसन्ति; तस्य माता पिता च मूढपुत्रं तिरस्कृत्य दण्डयन्ति। जनैः, मातृपितृभ्यां, बन्धुभिः च निन्दितः, ब्राह्मणः वैराग्यं प्राप्य, वनं गतः। तस्य पितरौ उचतु—“अन्धः वा पङ्गुः पुत्रः श्रेयः, मूढः न शुभः”; एवं स वनं प्रविष्टः। गङ्गातटस्य रम्यस्थले, स उत्तमं कुटीरम् निर्माय, फलमूलजीवनं स्वीकृत्य, मनः संयम्य तत्र स्थितवान्। कठोरं व्रतं कृत्वा, “असत्यं न वदिष्यामि” इति प्रतिज्ञाय, तस्मिन् सुखकुटीरे ब्रह्मचर्यं पालयन् अवतस्थत्। सत्यव्रतस्य कथा आरभ्यते। लोमशः उवाच—सः वेदाध्ययनं न जानाति, न पाठं; न देवताध्यानं न पूजनम्। स ब्राह्मणः पूजायाः आसनं न जानाति, न प्राणायामं; इन्द्रियसंयमं वा, भूतशुद्धिक्रियाम् अपि न जानाति। मन्त्रस्य मुद्रां न जानाति, न पाठं, न गायत्रीं; शौचस्य नियमं, स्नानं, आचमनं च न जानाति। प्राणहोमं न जानाति, न नैवेद्यदाने, न अतिथिसत्कारम्; न सन्ध्योपासना, न समिधादनं, न अग्निकर्म अपि जानाति। प्रातः उत्ताय, किञ्चित् रीत्या दन्तधावनं करोति, गङ्गायां शूद्रवत् स्नानं करोति, मन्त्रं न पठति। वन्यं फलम् संग्रह्य, मध्याह्ने अपि यथेष्टं खादति; स कपटः, किम् खाद्यं किम् अ-खाद्यं इति भेदं न जानाति। स तत्र सत्यं वदति, कदापि असत्यं न वदति; लोकाः तं द्विजं ‘सत्यव्रतं तपस्विनं’ इति आहुः। स कस्यापि हिंसा न करोति, न किञ्चित् निषिद्धं; तत्र निर्भयः शान्तः निद्रां करोति, विचारयन्। “कदा मम मृत्युः आगमिष्यति? अहं दुःखितः अस्मि अस्मिन् वने; मूढस्य जीवने धिक्—मृत्युः एव श्रेयः।” “दैवेन मूढः अभवम्; अन्यः कारणं नास्ति। उत्तमं जन्म प्राप्त्वा, तद् व्यर्थम् अभवत्।” “यथा रम्या वन्ध्या, वा फलहीनः वृक्षः, वा दुग्धहीनः गौः, तथा अहं व्यर्थः अभवम्।” “दैवं किम् दोषयामि? निश्चितं कर्म मम एवं। पूर्वजन्मनि पुस्तकं निर्माय, महात्मने ब्राह्मणाय न दत्तम्।” “पूर्वजन्मनि शुद्धं ज्ञानं न दत्तम्; अतः कर्मबलात् अहं कपटी, अधमद्विजः अभवम्।” एवं सत्यव्रतः मूढः, दुःखितः, सत्यनिष्ठः, वनवासमेकान्तम् उपगच्छन्, पूर्वकर्मविपाकं चिन्तयन्, जीवनस्य व्यर्थतां अनुभवन्, तत्र स्थितः।