सर्वेषां ब्राह्मणश्रेष्ठानां मध्ये देवदत्तः स्वकृतदोषरहितः सन्, कोपात् किं मां त्वं निष्कारणं रोषयसि? यः मुनिः क्रोधरहितः स्यात्, सदा स एव सुखाय भवति इति सः ब्रुवन्, ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति उवाच। पुनः सः प्राह—स्वल्पदोषेऽपि मां त्वं शप्त्वा किमर्थं दुःखं दत्तवान्? अहं निःसन्तानः सन् पूर्वमेव दुःखितः, त्वया पुनः दुःखं समुत्पादितम्। वेदवित् जनाः वदन्ति—मूर्खपुत्रात् नपुंसकः पुत्रोऽपि श्रेयः; मूर्खः ब्राह्मणः सर्वैः निन्द्य एव। यः पशुवत् मूर्खः ब्राह्मणः, सः सर्वकर्मसु अयोग्यः, हे द्विजोत्तम! मूर्खपुत्रेण किमहं करिष्यामि? मूर्खः ब्राह्मणः शूद्रसमानः, अत्र न संशयः; सः न पूज्यः, न दातव्यः, सर्वकर्मसु निन्द्यः। यो ब्राह्मणः वेदविहीनदेशवासी, सः राज्ञा शूद्रवत् करदः कर्तव्यः। मूर्खः ब्राह्मणः न पितृयज्ञे न देवयज्ञे उपवेशनीयः फलं इच्छता। सः राज्ञा शूद्रसमानः ज्ञेयः, न च कर्मसु नियोजनीयः; वेदविहीनः ब्राह्मणः कृषिकर्म कर्तव्यः। मूर्खब्राह्मणेन विना कुशतृणमात्रेण श्राद्धं कर्तव्यं, न तु मूर्खेण ब्राह्मणेन। अयुक्तविद्यायुक्ताय नातिरिच्य अन्नं दातव्यम्; दाता नरकं गच्छति, विशेषतः प्रतिग्राही च। यस्मिन्राज्ये मूर्खब्राह्मणाः सत्कारदानैः पूज्यन्ते, तस्य राज्ञः राज्यं धिक्। यत्र मूर्खविदुषोः आसनपूजादानेषु किंचित् भेदोऽपि नास्ति, तत्र बुद्धिमान् भेदं विवेक्तुं यत्नं कुर्यात्। यत्र मूर्खा दानमानैः अतीव गर्विताः, तत्र पण्डितः कदापि न वसेत्। दुष्टस्य धनं केवलं अयोग्योपकारायैव, यथा भल्लातकवृक्षस्य फलं केवलं काकैः एव उपभुज्यते। वेदपारगः ब्राह्मणः भोजनानन्तरं वेदाध्ययनं करोति; तस्य पितरः स्वर्गे हृष्टाः सन्ति। हे वेदविदां श्रेष्ठ! त्वया मां गोभिलबन्धनात् विमुक्तं कृतम्; मूर्खपुत्रः सुतात् मृत्युः अधिकं दोषकरः। अतः कृपां कुरु, हे भाग्यवन्! शापस्य अनुग्रहे कृपा करोतु; त्वं दुःखार्तानां उद्धर्ता, अहं तव पादयोः पतितः। एवमुक्त्वा देवदत्तः दुःखार्तहृदया, अश्रुपूर्णलोचनः, तं स्तुवन् पादयोः पतितः। तं तथा कृपणं दृष्ट्वा गोभिलः दयया सम्प्रयुक्तः; महाक्रोधः क्षणमात्रमस्ति, पापक्रोधस्तु युगायुतम्। यथा जलं स्वभावतः शीतलं, अग्निसंयोगात् तुष्णीं न भवति; तद्वियोगे शीघ्रं शीतलं भवति। तदा दयया प्रेरितः गोभिलः दुःखार्तं देवदत्तं प्रति उवाच—“तव पुत्रः यद्यपि मूर्खः भविष्यति, तथापि बुद्धिमान् अपि भविष्यति।” एतद्वरे प्राप्ते स द्विजश्रेष्ठः प्रमुदितः, विधिवत् कर्म सम्पूर्ण्य ब्राह्मणान् विसर्जयामास। कालेन तस्य धर्मपत्नी शोभना सती गर्भं धारयामास; समये सा रोहिणीसमा पुत्रं प्रसूता। द्विजेन गर्भाधानादिकान्यपि संस्काराणि यथाविधि कृतानि, पुत्रप्राप्त्यर्थं मन्त्राः अपि कृताः, अलङ्कारकर्म च। वेदविधिना चूडाकर्म अपि कृत्वा सः हृष्टः दानानि दत्त्वा कर्म सफलं मन्यते स्म। शुभदिने रोहिण्यां गुणयुक्तः पुत्रः जातः; उत्तमकाले, उत्तमलग्ने जातकर्मादिकं कृतम्। पुत्रं दृष्ट्वा नामकरणसंस्कारं कृत्वा, “उत्तथ्यः” इति पुरातनानुसारं नाम दत्तम्। अष्टमे वर्षे शुभदिने, शुभवेले, पिता तस्य उपनयनसंस्कारं यथाविधि कृतवान्। आचार्येण व्रतस्थं तं वेदाध्यापनं कृतम्, किन्तु उत्तथ्यः न जपन्, मूकवत् स्थितवान्। पितरि पुनः पुनः पाठयति अपि, सः दार्ढ्येन न शुश्राव; स्थूलबुद्धिः इव स्थित्वा, पितरं दुःखितं कृतवान्। नित्याभ्यासेऽपि द्वादशवर्षे सः न वेदकर्म, न सन्ध्यायाः यथाविधि कर्तुं शक्तः। तस्य मूर्खत्वं सर्वत्र प्रसिद्धं जातम्; सर्वेषां ब्राह्मणानां तपस्विनां च मध्ये। यत्र यत्र सः मुनिः गच्छति, तत्र तत्र जनाः तम् उपहसन्ति; तस्य माता पिता च मूर्खपुत्रं तिव्रं तिरस्कुर्वन्ति। जनैः, पितरौ, बन्धुभिः च निन्द्यमानः सः ब्राह्मणः वैराग्यं प्राप्य वनं गतः। तस्य पितरौ ऊचुः—“अन्धः वा पङ्गुः वा पुत्रः श्रेयः, मूर्खपुत्रः न शुभदः”; इति सः वनं प्रविवेश। गङ्गातटे रम्ये स्थले सः सुन्दरं कुटीरं कृत्वा, फलमूलभोजनाय संकल्प्य, तत्रैकचित्तः स्थितः। तत्र सः कठोरव्रतम् उपगृह्य, “न कदापि अनृतं वदामि” इति प्रतिज्ञाय, ब्रह्मचर्ये स्थित्वा रम्ये आश्रमे वासं कृतवान्। अथ लोह्मशः कथयति—तस्य वेदाध्ययनं न, न जपः, न देवताध्यानं, न च पूजनम्। सः ब्राह्मणः न पूजायाः आसनं, न प्राणायामं, न च प्रत्याहारं, न पञ्चोपचारविधिं वेद। न च मन्त्रस्य मुद्रां, न जपं, न गायत्रीं, न शौचं, न स्नानं, न आचमनविधिं अपि वेद।