ऋषिः जमदग्निः किल कदाचित् पुण्यशीलान् मुनीन् समभ्यधात्—“मम मनसि कश्चन संशयः संजायते। मुनिसंवत्सराणां सभायाम् अहम् अस्य संशयस्य निवारणम् इच्छामि। ब्रह्मा, विष्णुः, रुद्रः, मघवान्, वरुणः, अग्निः, कुबेरः, वायुः, त्वष्टा, सेनापतिः, गणपतिः, सूर्यः, अश्विनौ, भगः, पूषा, रजनीनाथः, ग्रहाश्च—एतेषां मध्ये कः सर्वेषां पूज्यतमः, कामफलप्रदः च? कः सदा सुलभः सेवायै, शीघ्रं प्रसन्नः, मानदश्च? सर्वज्ञाः दृढव्रताः मुनयः शीघ्रं मे एतत् ब्रूतु।” एवं पृष्टे तत्र लोमशः उवाच—“जमदग्ने! त्वया यद् पृष्टं तत् शृणु। सर्वमङ्गलकामैः सर्वैः सेव्यते या परा प्रकृतिः, सा एव आद्या, सर्वव्यापिनी, नित्यमङ्गला। सा एव देवानां माता, ब्रह्मादीनां च महात्मनाम्; सा मूलकारणम्, संसारवृक्षस्य मूलम् एव सा। देवी स्मृत्या नामोच्चारणेन वा इच्छितं फलम् ददाति; सा सदा दयालु, पूजिता वरप्रदा। अधुना अहम् एकां कथां कथयामि, युष्माभिः मुनिभिः शृणुता शुभां कथाम्, या द्विजेन केवलं पवित्राक्षरस्य उच्चारणेन श्रुता। कोसलदेशे कश्चन देवदत्तनामकः ब्राह्मणः आसीत्। स पुत्रार्थं पुत्रेष्टिं यथाविधि चकार, सुतलाभाय। स तमसाया नदीतीरे उत्तमं मण्डपं निर्माय, वेदविदः याज्ञिककुशलान् ब्राह्मणान् आहूय, यथाविधि वेदिम् अकारोत्, अग्निं स्थापयामास। तत्र स उत्तमब्राह्मणः पुत्रेष्टियागं सम्यक् अकरोत्। स ब्रह्माणं सुहोत्रं, अध्वर्युं याज्ञवल्क्यं, होतारं बृहस्पतिं नियुक्तवान्। प्रस्तोतारं पैलं, उद्गातारं गोभिलं च नियुक्त्य, अन्यान् ऋषीन् सभ्यान् कृत्वा, तेषां यथायोग्यं द्रव्यम् अददात्। तत्र उद्गाता, सामवेदविदां श्रेष्ठः, सप्तस्वरयुक्तं रथन्तरं साम सम्यक् गायामास। किन्तु पुनः पुनः श्वासप्रश्वासाभ्यां तस्य स्वरः भङ्गमवाप; तदा देवदत्तः कोपितः, त्वरितं गोभिलं प्रत्युवाच—‘भोः मूढ! त्वया अस्य यज्ञस्य पुत्रकामस्य स्वरभङ्गः कृतः।’ ततः गोभिलः क्रुद्धः देवदत्तं प्रति शशाप—‘तव पुत्रः मूढः, छली, वाचाविहीनश्च भविष्यति।’ स उवाच—‘श्वासप्रश्वासयोः नियमनं सर्वेषां देहिनां दुष्करम्; अहं न दोषवान् अस्मि, हे पण्डित!’ एवं महात्मनः गोभिलस्य वचनं श्रुत्वा, देवदत्तः शापभीतः सन्तप्तः तम् अब्रवीत्—‘हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! अहं निर्दोषः, त्वं निरर्थकं मां क्रुद्धः; क्रोधरहिताः मुनयः सदा सुखदाः। लघुदोषेऽपि कथं मां शप्तवान्? अहं पुत्रहीनः दुःखितश्च, त्वया पुनः दुःखम् उपनतम्। वेदविदः वदन्ति—मूढपुत्रात् पुत्राभावः श्रेयान्; मूढः ब्राह्मणः सर्वैः निन्द्यः। पशुवत् शूद्रवत् सः सर्वकर्मास्वयोग्यः; मूढपुत्रेण किम् अहं कुर्याम्? मूढः ब्राह्मणः शूद्रसमः; सः न पूज्यः, न दानीयः, सर्वयज्ञे निन्द्यः। वेदशून्यदेशवासी ब्राह्मणः राज्ञा शूद्रवत् करदः मन्येत। मूढः ब्राह्मणः न पितृदैविककर्मसु आसनीयः। राजा तं शूद्रसमं मन्येत, कर्मसु न नियोजयेत्; वेदशून्यः कृषिकर्मणि नियोज्यः। ब्राह्मणरहितः कुशमात्रेण श्राद्धं कर्तव्यम्, न तु मूढब्राह्मणेन। अधीतिहीनायातिरिच्छन्नं न दातव्यम्; दाता नरकं याति, विशेषेण प्रतिग्राही। यस्य राज्ये मूढब्राह्मणाः पूज्यन्ते, तस्य राज्यं धिक्। यत्र मूढपण्डितयोः आसनपूजादानादिषु न किंचिद् भेदः, तत्र विवेकिना भेदः कर्तव्यः। यत्र मूढाः बहुमानदानैः गर्विता भवन्ति, तत्र पण्डितः न वसेत्। दुष्टस्य वित्तं दुष्टोपकारकं; यथा भल्लातकस्य फलं काकैः एव भुज्यते। वेदविद् ब्राह्मणः भोजनानन्तरं वेदान् पठति; तस्य पितरः स्वर्गे हृष्यन्ति। हे वेदविदां श्रेष्ठ! त्वया मां गोभिलबन्धनात् विमुक्तः; मूढपुत्रसमो लोके नास्ति निन्द्यतरः। दयां कुरु, भगवन्! त्वं दुःखितान् उद्धर्तुं समर्थः; अहं तव पादौ पतामि।” एवं देवदत्तः तस्य पादयोः पतित्वा, शोकेन सन्तप्तहृदया अश्रुपूर्णलोचनः स्तुतिं चकार। गोभिलः तम् एवमवस्थं दृष्ट्वा दयायुक्तः अभवत्; महाक्रोधः अपि क्षणिकः, पापक्रोधः तु दीर्घकालिकः। यथा जलं स्वभावतः शीतलं, अग्निसंयोगेन तप्तं भवति; तदपायेन शीघ्रं शीतलं पुनर् भवति।