नारदः व्यासं प्रष्टवान्—“कथं गुणाः एकत्र स्थिताः सततम् एकं कर्म कुर्वन्ति? पृथक् विरुद्धाः सन्तः, ते कथं सहैव प्रवर्तन्ते, यथा शत्रवः अपि किञ्चित् प्रयोजनाय एकत्र मिलन्ति?” पुनः सः पृष्टवान्—“कथं तु एकत्र सन्निहिताः तानि कर्माणि साधयन्ति? तत्त्वतः विस्तरेण मे कथय।” ब्रह्मा प्रत्युवाच—“शृणु पुत्र, गुणाः दीपस्य अवयववत् व्यवहारं कुर्वन्ति। यथा दीपः प्रकाशं करोति, तत्र तन्तुः, तैलम्, ज्वालाश्च परस्परं विरुद्धाः भवन्ति। तथापि तैलं अग्निना विपरीतम्, तन्तुः तैलेन च अग्निना च विरुद्धः, किन्तु एकत्र सन्निहिताः सन्तः तानि वस्तूनि प्रकाशयन्ति।” एवं नारदः व्यासाय उक्तवान्—“एवं, सत्यवत्याः सुत, गुणाः प्रकृतिजाः वर्णिताः। एते एव जगतः कारणं, यथा पूर्वं श्रुतवानस्मि।” व्यासः उवाच—“एवं सर्वमेतत् नारदेन मया विस्तरेण श्रुतम्—गुणानां सर्वलक्षणानि, तेषां विभागाः, तथा या परा शक्तिः येन सर्वमिदं व्याप्तं, सा अपि वर्णिता। सा शक्तिः गुणवती च निर्गुणा च, कर्मभेदेन सदा; पुरुषः तु अकर्ता, पूर्णः, उदासीनः, परः, अक्षरः च।” “एषा महती माया जगत् सृजति—सत्-असत्-रूपं; ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, सूर्य, चन्द्र, शचीपति, अश्विनौ, वसवः, त्वष्टा, कुबेरः, अपां पतिः, अग्निः, वायुः, पूषा, सेनापतिः, विनायकः—एते सर्वे तस्याः शक्त्या युक्ताः, स्वकर्मसु समर्थाः। अन्यथा ते अपि अशक्ताः स्युः, न च सञ्चलितुं शक्नुवन्ति। सा एव, राजन्, जगतः कारणं, परा देवी। तां त्वं, नराधिप, यज्ञैः पूजय।” “परया भक्त्या, विधिपूर्वकं, तां पूजय; सा एव महालक्ष्मीः, महाकाली, महा सरस्वती च। सा सर्वभूतानां देवी, सर्वकारणकारणं, कामदायिनी, शान्ता, सुलभा, करुणामयी। केवलं नामोच्चारणेन अपि सा कामान् ददाति; सा पूर्वं ब्रह्मणा, विष्णुना, महेश्वरेण च पूजिता। मोक्षकामैः यतिभिः, संयम्यात्मभिः, नानाप्रकारेण; नामग्रहणं अस्पष्टं यद्यपि, वा आकस्मिकं उच्चारितं, तदा अपि सा दुर्लभं फलम् अपि सर्वथा ददाति। यथा कश्चन कानने व्याघ्रादिभयात् ‘ऐ ऐ’ इति भयत्रस्तः उच्चरति, तत्र अपि अपूर्णोच्चारणेन सा वाञ्छितं वरं ददाति। अत्र, राजन्, सत्यव्रतस्य दृष्टान्तः प्रसिद्धः। एषा एव कथा मुनिभिः निर्मलचित्तैः ब्राह्मणसभासु दृष्टा; पण्डिताः अपि तस्य उदाहरणं वदन्ति।” “तां ते सर्वं विस्तरेण कथयिष्यामि, राजन्, यथाश्रुतम्। सत्यव्रतः नाम ब्राह्मणः, मूढः, अक्षरज्ञानहीनः आसित्। सः कोलानस्य मुखात् एकं वर्णं श्रुत्वा, तदनन्तरं स्वयम् उच्चारितवान्; बिन्दु-विलोपेन, सः संयोगात् पण्डितश्रेष्ठः अभवत्। केवलं ‘ऐ’ इति स्वरस्य उच्चारणेन, देवी तदा तुष्टा, करुणया प्रेरिता, तम् कवीनां राजानं चकार।” एतस्मिन्नन्तरे, जनमेजयः पृष्टवान्—“कः अयं सत्यव्रतः ब्राह्मणः, द्विजोत्तम? कस्मिन् देशे जातः, कः आसीत् तस्य स्वरूपम्? कथं तेन तद्वर्णं श्रुतं, कथं पुनः उच्चारितम्? तत्क्षण एव किम् लाभः तस्मै ब्राह्मणाय जातः? कथं सा सर्वज्ञा, सर्वव्यापिनी भवानी तुष्टा? एतत् रमणीयं वृत्तान्तं विस्तरेण मम कथय।” सूतः उवाच—“एवं नृपतेः पृष्टः, सत्यवत्याः सुतः व्यासः, मधुरं पवित्रं च वचनं प्रोक्तवान्। व्यासः उवाच—‘शृणु, राजन्, धर्म्यमिदं पुरातनं आख्यानं, यत् मया मुनिसभायाम् श्रुतम्, कुरुवंशाभिज। कदाचित्, कुरुश्रेष्ठ, तीर्थयात्रायाम् संप्राप्तः अहम् नैमिषारण्ये, पुण्ये मुनिसेविते। तत्र सर्वान् मुनीन् प्रणम्य, उत्तमे आश्रमे स्थितवान्, यत्र ब्रह्मपुत्राः जीवन्मुक्ताः महाव्रतधारिणः आसन्। तत्र ब्राह्मणानां सभायाम् संवादः अभवत्; तत्र जामदग्निः उपविष्टः मुनीन् पप्रच्छ।’” “जामदग्निः उवाच—‘भवन्तः पुण्यशीलाः, मम चित्ते एकः संशयः विद्यते; मुनिसभायाम् अहम् संशयं विमोचयितुम् इच्छामि। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, मघवान्, वरुणः, अग्निः, कुबेरः, वायुः, त्वष्टा, सेनापतिः, गणनाथः, सूर्यः, अश्विनौ, भगः, पूषा, रात्रिपतिः, ग्रहाः च—एतेषु कः सर्वश्रेष्ठः, कामफलप्रदः? कः सदा सुलभः, शीघ्रं प्रसन्नः, मानदः? ब्रूयुः मुनयः सर्वज्ञाः, दृढव्रताः, शीघ्रं।’” “एवं पृष्टे तत्र लोमशः उवाच—‘जामदग्ने, शृणु यत् त्वया पृष्टम्। सर्वमङ्गलकामैः सर्वैः सेव्यः या महाशक्तिः सा परा प्रकृतिः, आद्या, सर्वव्यापिनी, नित्यशुभा। सा एव देवानां माता, ब्रह्मादीनां च महात्मनाम्; सा प्रकृतेः मूलम्, संसारवृक्षस्य मूलकारणम्। उच्यते यदा देवी स्मर्यते, वा नामोच्चार्यते, तदा सा वाञ्छितं फलम् ददाति; सा सदा करुणामयी, पूजिता वरप्रदा च। इदानीं कथां वक्ष्ये; मुनयः, शृणुत शुभां कथां, यथा द्विजेन केवलं पवित्रवर्णोच्चारणेन लब्धा।’” “कोसलदेशे कश्चित् ब्राह्मणः देवदत्तः नाम्ना आसीत्; सः पुत्रार्थं पुत्रकामेष्टि यज्ञं विधिवत् अकरोत्, सुतप्राप्त्यर्थम्।