कृषिविदः तु यदा दिनं अत्यशुभं मन्यन्ते, तदा बीजोपकरणसम्पन्नानां तदेव सुखप्रदं भवति। विशेषतः येषां गृहाणि सम्यक् न आवृतानि, ये दारिद्र्यग्रस्ताः, ये च तृणकाष्ठमयेषु कुटीरासु वसन्ति, तेषां गृहीणां दुःखकारणं भवति। स्त्रियः अपि, यस्याः पतयः दूरस्थाः, तस्याः तद्वासरं मोहं जनयति; सर्वगुणाः स्वभावे स्थिताः विपरीतानि एव दृश्यन्ते। अथ ब्रह्मा नारदम् उवाच—शृणु पुत्र, गुणानां लक्षणानि वक्ष्यामि। सत्त्वं सदा लघु, प्रकाशकम्, शुद्धं, निर्मलम्। यदा अङ्गानि, इन्द्रियाणि—यथा नेत्राणि—लघूनि भवन्ति, मनः च शुद्धं, विषयेषु न गृहीतं, तदा सत्त्वं शरीरे प्रमुखं ज्ञेयम्। किंतु जृम्भा, काकुड्यता, तन्द्रा, चञ्चलता पुनः राजसः लक्षणानि। यदा राजसः शरीरे प्रमुखं भवति, तदा मनुष्यः विवादे उत्सुकः, कर्मेच्छु, अन्यग्रामगमनकामः च भवति। एवं चञ्चलमनाः अति विवादप्रियः भवति; यदा गुरु, काम, तेषां विघ्नः भवति, तदा तामसः। तदा अङ्गानि गुरुणि, शक्तिहीनानि, इन्द्रियाणि मनश्च रिक्तानि, निद्रा न इच्छ्यते। एवं, हे नारद, गुणानां लक्षणानि अत्र अवगन्तव्यानि। नारदः उवाच—त्रिगुणाः, हे ब्रह्मन्, पृथग् लक्षणयुक्ताः उच्यन्ते। कथं ते एकत्र स्थिताः सततं कर्म कुर्वन्ति? यद्यपि परस्परं विरुद्धाः, तथापि शत्रुवत् एकत्र मिलित्वा कार्यं कुर्वन्ति। कथं तु एकत्र मिलित्वा कार्यं साधयन्ति? तद् वद। ब्रह्मा उवाच—शृणु पुत्र, गुणाः दीपस्य तत्त्ववत्। दीपः यथा प्रकाशं करोति, तत्र वाति, तैलं, ज्वाला च परस्परं विरुद्धाः। तथापि तैलं अग्निना विरुद्धं, तैलं वातिना च विरुद्धं, ज्वाला तैलं च विरुद्धं, तथापि एकत्र स्थिताः वस्तूनि प्रकाशयन्ति। नारदः पुनः उवाच—एवं, हे सत्यवतीपुत्र, प्रकृतिजाताः गुणाः वर्णिताः। ते जगतः कारणं, यथा पूर्वं श्रुतं मया। व्यासः उवाच—एवं सर्वं नारदेन मम विस्तारतः कथितम्। गुणानां सर्वलक्षणानि, क्रियाः, विभागः, तथा परमशक्तिः यया सर्वं व्याप्यते, निरूपितम्। सा गुणयुक्ता च, निर्गुणा च, सततं कर्मभेदानुसारं; पुरुषः तु अकर्त्ता, पूर्णः, उदासीनः, परमः, अक्षरः च। एषा महती मायाः जगद् सृजति—सत्-असत्-संयुक्तम्; ब्रह्मा, विष्णु, रुद्रः, सूर्यः, चन्द्रः, शचीपतिः। अश्विनौ, वसवः, त्वष्टा, कुबेरः, वरुणः, अग्निः, वायुः, पूषा, सेनापतिः, विनायकः च। सर्वे तस्याः शक्तियुक्ताः स्वकार्ये समर्थाः; अन्यथा ते अपि शक्तिहीनाः, न चलन्ति। सा एव, हे राजन्, जगतः कारणं, परा देवी; तां पूजय, नृपतिश्रेष्ठ, यज्ञं कुरु। तां परमभक्त्या विधिवत् पूजय; सा महालक्ष्मीः, महाकालीः, महासरस्वतीः च। सा सर्वभूतदेवी, सर्वकारणकारणं, सर्वकामदायिनी, शान्ता, सुसेवा, दयापूर्णा। केवलं नामोच्चारणेन सा इच्छितं फलम् ददाति; पूर्वं ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः अपि तां पूजितवन्तः। मोक्षकामाः तपस्विनः, संयतात्मानः, विविधैः उपायैः पूजितवन्तः; अपि च नाम अस्पष्टं, अथवा अनायासेन उक्तं। सा अत्यदुरलभं वस्तु अपि सर्वथा ददाति; यदा कश्चित् वनमध्ये व्याघ्रं वा अन्यं भीषणं पशुं दृष्ट्वा "ऐ ऐ" इति भयात् उच्चारयति, तदा अपूर्णोच्चारणे अपि सा इच्छितं वरं ददाति। अत्र, हे राजराज, सत्यव्रतस्य दृष्टान्तः प्रसिद्धः। एषः ब्राह्मणसंसदि, शुद्धचित्तर्षिभिः स्पष्टः; विद्वांसः तस्य उदाहरणं प्रयुञ्जते। अहं तव, हे राजन्, सर्वं विस्तारतः वक्ष्यामि, यथा श्रुतं मया। सत्यव्रतः नाम ब्राह्मणः, अत्यज्ञः, निरक्षरः आसीत्। कोलानस्य मुखात् एकं वर्णं श्रुत्वा, सः स्वयं उच्चारयामास; बिन्दु-विसर्गस्य त्यागात्, संयोगात्, सः विद्वत्प्रवरः अभवत्। "ऐ" इति स्वरस्य उच्चारणेन देवी तस्मिन् समये प्रसन्ना अभवत्; परा देवी, दयया प्रेरिता, तं कवीनां राजा अकरोत्। जनमेजयः उवाच—कः एषः सत्यव्रतः ब्राह्मणः, द्विजश्रेष्ठ? केषु देशेषु जातः, कः आसीत्? तद् वद। कथं सः शब्दं श्रुत्वा, पुनः उच्चारयामास? तत्क्षणात् ब्राह्मणस्य का सिद्धिः अभवत्? कथं भवानी, सर्वज्ञा, सर्वव्यापिनी, प्रसन्ना अभवत्? तद् विस्तरेण अद्य मम कथय। सूतः उवाच—एवं नृपतिना पृष्टः, व्यासः सत्यवतीपुत्रः, उत्तमानि, स्वादुपूर्णानि, शुद्धानि वचनानि अवदत्। व्यासः उवाच—शृणु राजन्, दिव्यं पुरातनं आख्यानं वक्ष्यामि, यथा ऋषिसंसदि पूर्वं श्रुतम्, कुरुवंशोद्भव। कदाचित्, कुरुप्रवर, तीर्थयात्रायाम्, अहं नैमिषारण्यं प्राप्य, यत्र ऋषिगणैः पावितम्, स्थितम्। सर्वेभ्यः ऋषिभ्यः प्रणम्य, तत्र उत्तमाश्रमे स्थितवान्, यत्र ब्रह्मपुत्राः जीवन्मुक्ताः महाव्रतानि अनुष्ठितवन्तः। तत्र ब्राह्मणसंसदि संवादः उत्पन्नः; तत्र जमदग्निः, आसनं कृत्वा, ऋषीन् पप्रच्छ।