सा एव मातरं पितरं कुलमण्डलं च आनन्दयन्ती दृश्यते, तथापि स्वसहधर्मचारिणीषु शोकमोहौ जनयति। एवं तस्याः स्वभावेन स्त्रीभावलाभेन च भिन्नो भावो जायते, यः रजस्तमसोः संयोगात् उत्पद्यते। नूनं, रजसा स्त्रीरूपेण, तमसा च, तयोः संयोगेन भिन्नः स्वभावः दृश्यते। स्वस्वभावावस्थया, हे नारद, अन्याः जातयः न दृश्यन्ते; केवलं विपरीतसंयोगेन कदाचित् भेदाः प्रकटन्ते। यथा सौन्दर्यसम्पन्ना, यौवनवती, लज्जासौम्ययुक्ता, विनयेन संयुक्ता स्त्री— या कामकलाविदुषी, धर्मशास्त्रेषु अनुमोदिता, सा पतिं हर्षयति, सहधर्मचारिण्यः दुःखयति। या मोहशोकप्रधानस्वभावा, सा जनैः सत्त्वस्थेति कथ्यते; किन्तु सत्त्वस्य विकारेण अन्यथारूपता दृश्यते। यथा चौरपीडितेषु साधुषु तदेव सैन्यं सुखदं भवति, दुष्टेषु तु चौरगणे दुःखमोहप्रदं, तादृशं स्वभावम्। स्वभावतः ते विपरीतदर्शनं वर्जयन्ति, यथा दुष्टदिने महाघनैः आच्छन्ने। विद्युता गर्जया च सह, तमसा व्यापन्नं, भूमौ वर्षन्ति— एषा तमसः स्वरूपता कथ्यते। कृषकाणां तु एषः अति अशुभदिवसः, बीजोपकरणयुक्तानां तु सुखदः। विशेषतः येषां गृहाणि न सुसंवृतानि, दारिद्रययुक्तानां, तृणकाष्ठगृहवासिनां, गृहीणां दुःखदः। पतिसंयुक्तस्त्रीणां तु मोहकारकः, सर्वगुणाः स्वभावस्थिताः विपरीततया दृश्यन्ते। ततः शृणु, पुत्र, एषां लक्षणानि वक्ष्यामि। सत्त्वं सदा लघु, प्रकाशमानं, शुद्धं, विमलं च। यदा अङ्गानि इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि लघूनि, मनः शुद्धं, विषयग्रहणरहितं च, तदा सत्त्वप्रधानता शरीरस्य ज्ञेया। जृम्भा, कठिनता, तन्द्रा, चञ्चलता पुनः रजः। यदा रजः कस्यचित् शरीरस्य प्रधानं भवति, स विवादं इच्छति, कर्तुम् इच्छति, अन्यग्रामगमनोत्सुकः भवति। तादृशः चञ्चलचित्तः अतिविवादप्रियः; यदा गुरोः, कामस्य च विघ्नः, तदा तामसः। तदा अङ्गानि गुरु, शक्तिहीनानि, इन्द्रियाणि मनश्च रिक्तानि, निद्रां न इच्छति। एवं, हे नारद, गुणलक्षणानि अत्र ज्ञेयानि। नारद उवाच— त्रयः गुणाः, भगवन्, पृथग्विशिष्टलक्षणाः उक्ताः। कथं ते एकत्र स्थिताः सततं कर्म कुर्वन्ति? पृथग्विपरीताः सन्तः अपि, शत्रुवत् एकत्र मिलित्वा कर्म कुर्वन्ति इव। कथं ते, एकत्र सन्निहिताः, कर्म साधयन्ति? ब्रह्मोवाच— शृणु, पुत्र, व्याख्यास्यामि— गुणाः दीपस्य उपादानवत्। यथा दीपः प्रकाशकार्यं करोति, तत्र वाति, तैलं, शिखा परस्परविरुद्धाः। तथैव तैलं अग्निना विरोध्यपि, तैलशिखयोश्च, परस्परविरोधः। तथापि एकत्र स्थिताः वस्तूनि प्रकाशयन्ति। नारद उवाच— एवं, सत्यवतीसुत, प्रकृतिजा गुणाः वर्णिताः। ते एव जगतः कारणम्, यथा पूर्वं श्रुतम्। व्यास उवाच— एवं सर्वं विस्तारतः नारदेन मम उक्तम्। गुणानां सर्वलक्षणानि क्रियाश्च, तेषां विभागाः, या पराशक्तिः येनिदं व्याप्यते, सा अपि उक्ता। सा गुणवती निर्गुणा च, सदा क्रियाभेदेन; पुरुषः तु अकर्ता, पूर्णः, उदासीनः, परः, अक्षरश्च। एषा महामाया सृष्टिं करोति, सत्-असत्स्वरूपिणीं; ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, सूर्य, चन्द्र, शचीपतिः च। अश्विनौ, वसवः, त्वष्टा, कुबेरः, वरुणः, अग्निः, वायुः, पूषा, सेनापतिः, विनायकः च। सर्वे तस्याः शक्त्या युक्ताः स्वकार्ये समर्थाः; अन्यथा ते अपि अशक्ताः, न सञ्चलन्ति। सा एव, हे नृप, जगतः कारणम्, परा देवी; तां पूजय, नराधिप, यज्ञं कुरु। परया भक्त्या विधिवत् पूजय; सा महालक्ष्मीः, महाकाली, महासरस्वती च। सा सर्वभूतानां देवी, सर्वकारणकारणम्; सर्वकामदायिनी, शान्ता, सुलभा, करुणामयी च। नाममात्रेण सा इच्छितफलप्रदा; पुरा देवैः ब्रह्माविष्णुमहेश्वरैः पूजिता। मोक्षकामिभिः यतिभिः, संयतात्मभिः, नानाप्रकारेण; अस्पष्टोच्चारितेऽपि, यदृच्छया उक्तेऽपि। सा दुर्लभमपि कामं सर्वथा ददाति; यदा कश्चित् व्याघ्रादिदर्शनात् भीतः 'ऐ ऐ' इति क्रन्दति। अपूर्णोच्चारणेऽपि सा इच्छितं वरं ददाति; अत्र, नृपश्रेष्ठ, सत्यव्रतस्य दृष्टान्तः प्रसिद्धः। एषः वयं पावनबुद्धयः विप्रसभासु प्रत्यक्षं पश्यामः; मुनयः तस्य उदाहरणं कुर्वन्ति। सर्वमेतत्, नृप, विस्तरेण वक्ष्यामि यथाश्रुतम्; सत्यव्रतः नाम ब्राह्मणः, ज्ञानशून्यः, अशिक्षितः आसीत्।